حقوق پزشکی، رشته­ایست که به تبیین قوانین و مقررات حاکم بر مسائل پزشکی، دارویی و بهداشتی و تحلیل مسائل فقهی، حقوقی و اخلاقی مرتبط با این حوزه‌ها می‌پردازد. همچنین، بررسی مقررات ناظر بر محیط‌هایی مانند مطب‌ها، بیمارستان‌ها، مراکز جراحی، دانشگاه‌های علوم پزشکی و حتی نهادها، مؤسسات و اداراتی که امور سیاست­گذاری، پشتیبانی و اداری مرتبط با حوزه پزشکی و سلامت را بر عهده دارند، در زمره مباحث مرتبط با این رشته قرار می‌گیرد. در واقع، تنظیم روابط و مسائل گوناگون این حوزه نیازمند قواعد و مقررات ویژه‌ای است و حقوق پزشکی درصدد تبیین و تحلیل همین قواعد و روابط است.

حقوق پزشکی و رعایت اخلاق حرفه‌ای در ارائه خدمات سلامت، از مهم‌ترین موضوعاتی است که همواره مورد توجه جوامع بشری قرار داشته است. انسان، به‌عنوان محور اصلی نظام سلامت، نیازمند حمایت، احترام و حفاظت از حقوق خود در فرایند درمان و مراقبت است. تجربه بیماری و وابستگی بیمار به پزشک و سایر اعضای تیم سلامت، آسیب‌پذیری وی را افزایش می‌دهد و ضرورت ایجاد چارچوب‌های قانونی و اخلاقی برای حمایت از حقوق او را دوچندان می‌سازد.

سابقه حقوق پزشکی در جهان و ایران حاکی از آن می­باشد که توجه به اخلاق پزشکی و حقوق بیمار، همگام با تحول دانش پزشکی و نگرش‌های اجتماعی توسعه یافته است. مفاهیم بنیادینی همانند پزشک، بیمار و حق بر درمان و نیز اصول اخلاق پزشکی و اخلاق زیستی، ارتباط نزدیکی با حقوق بشر دارند و چارچوبی برای حمایت از کرامت، آزادی، امنیت و سلامت بیماران فراهم می‌آورند. در کنار آن، مسئولیت حرفه‌ای و مدنی پزشکان نیز بخش جدایی‌ناپذیری از نظام حقوق سلامت است و چگونگی اجرای تعهدات پزشکان در عمل، تأثیر مستقیمی بر حمایت از حقوق بیماران و ارتقای کیفیت خدمات سلامت دارد. ازاین‌رو، تدوین قوانین، مقررات، منشورها و اسناد اخلاق حرفه‌ای، ضمن حمایت از حقوق بیماران، زمینه پاسخ‌گویی و شفافیت در فعالیت‌های حرفه‌ای پزشکان و سایر ارائه‌دهندگان خدمات سلامت را فراهم می‌آورد.

حقوق پزشکی ماهیتی میان‌رشته‌ای دارد و در نقطه پیوند دو حوزه اساسی و کاربردی، یعنی پزشکی و حقوق، قرار گرفته است. این دو حوزه در عمل پیوندی ناگسستنی با یکدیگر دارند؛ با این وجود، بسیاری از حقوق­دانان، آشنایی محدودی با جنبه‌های تخصصی پزشکی دارند و در مقابل، پزشکان نیز ممکن است شناخت جامعی از قواعد و الزامات حقوقی حاکم بر فعالیت حرفه‌ای خود نداشته باشند. همین امر، ضرورت توسعه مطالعات و آموزش تخصصی حقوق پزشکی و ایجاد ادبیاتی مشترک میان متخصصان حقوق و پزشکی را آشکار می‌سازد.

با وجود پیشرفت‌های قابل توجه سال‌های اخیر در توسعه رشته‌ها و گرایش‌های میان‌رشته‌ای، از جمله حقوق پزشکی، در فضای علمی و آموزشی ایران، همچنان کمبود محسوسی در زمینه منابع آموزشی پایه و دانشگاهی به زبان فارسی احساس می‌شود. تألیف حاضر با هدف فراهم آوردن منبعی جامع در این زمینه و کمک به توسعه منابع علمی حقوق پزشکی به زبان فارسی صورت گرفته است و تلاش دارد بخشی از خلأ موجود در منابع دانشگاهی را جبران نماید. در این راستا، در کتاب حاضر تلاش شده است قواعد پراکنده موجود در قوانین و مصوبات حوزه پزشکی و سلامت، به‌ویژه در زمینه اخلاق پزشکی، حقوق و تعهدات بیمار و مسئولیت مدنی پزشک، گردآوری، نظام‌مند و تحلیل شود. شایان ذکر است، رویکرد این اثر در بررسی موضوعات مذکور، صرفاً توصیفی نبوده و سعی شده است مباحث، تا حد امکان، با نگرشی تحلیلی مورد مطالعه قرار گیرند. ازاین‌رو، در کنار تبیین قوانین و مقررات حاکم، حسب مورد، دیدگاه‌های فقهی و حقوقی، آرای قضایی، نظریات مشورتی و مقررات انتظامی و حرفه‌ای مرتبط نیز مورد توجه قرار گرفته و کوشش شده است با نقد و ارزیابی دیدگاه‌های مختلف در مسائل اختلافی، راهکار یا دیدگاه برگزیده ارائه شود. همچنین، در تحلیل مسائل، ویژگی‌های خاص رابطه پزشک و بیمار و اقتضائات حرفه پزشکی نیز مدنظر قرار گرفته است تا میان قواعد عمومی حقوق و واقعیت‌های حاکم بر فرایند درمان، پیوندی مناسب برقرار گردد.

از نظر ساختاری، اثر حاضر با تبیین مفهوم، قلمرو، ویژگی‌ها و پیشینه حقوق پزشکی آغاز شده و پس از بررسی مفاهیم و اصول بنیادین مرتبط با این حوزه، به حقوق و تعهدات بیمار و الزامات حرفه‌ای و قانونی پزشک می‌پردازد. در ادامه، رابطه حقوقی پزشک و بیمار و قرارداد درمان و سپس مسئولیت مدنی پزشک، مبانی و ارکان آن مورد بررسی قرار گرفته است. در این بخش، موضوعاتی همچون فعل زیان‌بار، انواع خسارات، دیه و خسارات مازاد بر آن، رابطه سببیت، تعدد اسباب، نقش کارشناسی در دعاوی پزشکی و چگونگی پایان و انحلال قرارداد درمان نیز مورد تحلیل قرار گرفته است. بدین ترتیب، تلاش شده است مباحث از شناسایی حقوق و تعهدات طرفین رابطه درمانی آغاز و تا بررسی آثار نقض این تعهدات و مسئولیت ناشی از آن دنبال شود.

اهمیت آموزشی این مباحث از آن جهت نیز قابل توجه است که از جمله دروس تعریف‌شده در برنامه درسی رشته حقوق پزشکی در مقطع کارشناسی ارشد، «حقوق بیماران» و «مسئولیت مدنی پزشکی» است. همچنین، در مقطع کارشناسی حقوق، درس «حقوق پزشکی»، در مقطع کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، درس «حقوق پزشکی» و در مقطع کارشناسی ارشد حقوق عمومی، درس «حقوق سلامت عمومی» پیش‌بینی شده است. لذا، اثر حاضر می‌تواند به‌عنوان منبع درسی یا کمک‌درسی برای تدریس این دروس مورد استفاده قرار گیرد. افزون بر این، کتاب حاضر می‌تواند برای دانشجویان، متخصصان و پيوهشگران حوزه‌های حقوق پزشکی، حقوق خصوصی، حقوق بشر، حقوق سلامت عمومی، اخلاق پزشکی و حقوق بین‌الملل پزشکی و نیز قضات، وکلا، پزشکان، اعضای کادر درمان و فعالان عرصه قانون­گذاری و سیاست‌گذاری در حوزه پزشکی و سلامت، مفید و راهگشا باشد.

در پایان، این اثر که حاصل بیش از ۱۰ سال تجربه تدریس و پژوهش نویسندگان در حوزه تخصصی حقوق پزشکی و حقوق سلامت است، با امید آنکه گامی در جهت توسعه منابع فارسی و تسهیل مطالعه و پژوهش در این حوزه مهم و رو به گسترش باشد، به رشته تحریر درآمده و به جامعه دانشگاهی و تمامی علاقه­مندان به این حوزه تقدیم می‌شود. بدین‌وسیله، مراتب سپاس و قدردانی خود را از جناب آقای دکتر عباس حسینی‌نیک، مدیر محترم انتشارات علمی و فرهنگی مجد، اعلام می­داریم. همچنین، از تمامی خوانندگان ارجمند و صاحب‌نظران حوزه حقوق پزشکی و حقوق سلامت تقاضا داریم دیدگاه‌ها، نقدها و پیشنهادهای اصلاحی خود را با نویسندگان در میان بگذارند تا در چاپ‌های آتی مورد توجه قرار گیرد.