آموزش حقوق بشر

در اسناد بین‌المللى مختلفى که در خصوص آموزش حقوق بشر وجود دارد، آموزش حقوق بشر جزئى از حق آموزش تلقى شده و به مجموع فعالیت‌هاى آموزشى، ترویجى و اطلاع رسانى تعریف شده است که براى نیل به رعایت و تحقّق حقوق بشر و آزادى‌هاى بنیادین، تکامل شخصیت انسانى و احترام به حیثیت و کرامت انسان، افزایش تفاهم، گذشت، برابرى و دوستى بین ملت‌ها، قادر ساختن همه افراد به مشارکت مؤثر در امور جامعه صورت مى‌گیرند.

با توجه به اهمیت بسیار زیاد آموزش حقوق بشر، مجمع عمومى سازمان ملل در قطعنامه شماره 184/49 خود، دهه 2004 ـ 1995 را به دهه آموزش حقوق بشر نامگذارى کرد و ضمن تأکید بر اینکه تعلیم و تعلم  حقوق بشر از حقوق بنیادى بشر محسوب مى‌شود از دولت‌ها خواست تدابیرى را براى تحقّق این حق، اتخاذ کنند. از جمله اینکه، بر اساس شرایط ملّى خود، کمیته ملّى براى آموزش حقوق بشر ایجاد کنند.

در واقع، آموزش حقوق بشر درصدد است حقوق بشر را به یکى از واقعیت‌هاى زندگى افراد تبدیل کند؛ این حقوق را از قالب اسناد و کلیشه‌ها و نظریه‌ها خارج کرده و در زندگى روزمره افراد وارد کند و در زمره مطالبات عادى آنها قرار دهد. با آموزش دادن حقوق و مسؤلیت‌ها به افراد و دولت‌ها و سایر بازیگران روابط اجتماعى، فضایى براى زندگى درست کند که در آن، شأن و شخصیت انسانى افراد محترم شمرده شده و شکوفا شود.

از این رو، دهه آموزش حقوق بشر نقطه عطفى براى تدابیر و ابتکارات مختلف ملّى و بین‌المللى براى آموزش حقوق بشر محسوب مى‌شود. با اینکه عمر این دهه سپرى شده است اما اهداف و آرمان‌هاى آن همچنان باقى هستند چرا که آموزش حقوق بشر را پایانى نیست و این آموزش، جزء لاینفکى از زندگى در دنیاى امروز شده است.

بر این اساس، لازم است آموزش حقوق بشر تعریف شده و نحوه آموزش آن نیز مشخص شود.

یکى از مشخصه‌هاى آموزش حقوق بشر که آن را از سایر انواع آموزش‌ها متمایز مى‌کند، این است که صرفاً آموزش نظرى نیست؛ بلکه، آموزش کنش و واکنش و اقدام نیز مى‌باشد. در آموزش حقوق بشر، علاوه بر انتقال دانش و دانستنى‌ها باید مهارت‌ها نیز آموخته شوند و نگرش‌ها و ارزش‌ها مورد تأمل و بازنگرى قرار گیرند. از این رو،آموزش حقوق بشر زمانى مى‌تواند به اهداف خود نایل شود که با توجه به این حوزه‌ها برنامه‌ریزى و اجرا شود: انتقال دانش و اطلاعات درباره حقوق بشر و ساز و کارهاى حمایتى آن، ترویج فرهنگ حقوق بشرى از طریق ترویج ارزش‌ها، عقاید و نگرش‌هایى که حقوق بشر را تقویت مى‌کنند و تشویق به انجام اقدامات لازم براى دفاع از حقوق بشر و جلوگیرى از سوء استفاده از آن

با توجه به این مطلب، هدف کتاب حاضر این است که آموزش حقوق بشر و مقدمات و لوازم آن را معرفى کند.

این کتاب، متشکل است از دو سند بین‌المللى و چند مقاله که هر یک به موضوعى از موضوعات مختلف مرتبط با آموزش حقوق بشر پرداخته اند. اسناد و مقاله‌هاى مذکور با توجه به فهرست و ساختار اولیه‌اى که براى تدوین کتاب طراحى شده بود گردآورى، ترجمه و فصل‌بندى شده‌اند.

کتاب در هشت گفتار تدوین شده است: در گفتار اول، وضعیت آموزش حقوق بشر در معاهدات حقوق بشرى در سندى که توسط دفتر کمیساریاى عالى حقوق بشر تهیه و تنظیم شده است تبیین گردیده است. این سند ابزارى جهت ارزیابى میزان مشارکت (سهم) نهادهاى مبتنى بر معاهده در اجراى برنامه عملِ دهه ملل متحد براى آموزش حقوق بشر مى‌باشد. بخش اول این سند، به معرفى مجموعه‌اى از مقررات مربوط به آموزش حقوق بشر در مهمترین معاهدات حقوق بشرى، قسمت‌هایى از دستورالعمل‌هاى گزارش دهى، نظریه‌هاى مشورتى و توصیه‌هاى راجع به آموزش حقوق بشر و اطلاع رسانى درباره حقوق بشر که توسط نهادهاى مبتنى بر معاهدات تصویب شده اند مى‌پردازد. بخش دوم، آن مربوط است به ارزیابى اطلاعات راجع به آموزش حقوق بشر که دول متعاهد در گزارش‌هاى خود به نهادهاى مبتنى بر معاهدات حقوق بشرى ارائه کرده‌اند و ارزیابى تناسب این اطلاعات با اهداف برنامه عمل و سهم توصیه‌ها و اظهار نظرهاى نهایى نهادهاى مذکور در اجراى برنامه عمل. بخش سوم آن، در جهت پیشبرد اهداف این دهه به نهادهاى مبتنى بر معاهدات پیشنهاد مى‌کند که با مدّ نظر قرار دادن اطلاعات گردآورى شده، تدابیرى را اتخاذ نمایند.

در گفتار دوم، مجموعه «رهنمودهایى براى برنامه‌هاى عمل ملّى جهت آموزش حقوق بشر» که توسط دفتر کمیساریاى عالى حقوق بشر تهیه شده، ترجمه شده است. این مجموعه، از سه بخش تشکیل شده است: مقدمه، اصول حاکم بر برنامه عمل ملّى براى آموزش حقوق بشر و گام‌هایى به سوى برنامه عمل ملّى براى آموزش حقوق بشر.

هدف این مجموعه، آن است که از جمله، با تأکید بر مواردى که ذکر مى‌شود دولت‌ها را در طراحى برنامه‌هاى عمل ملّى براى آموزش حقوق بشر یارى دهد: ترویج درک مشترک از اهداف و محتواى آموزش حقوق بشر و دهه آموزش حقوق بشر؛ معرفى و برجسته کردن موازین حداقلى در آموزش حقوق بشر؛  شناسایى روندها یا اقدامات لازم در جهت طراحى، اجرا، ارزیابى و طراحى مجدد یک برنامه ملّى براى آموزش حقوق بشر؛ توجه به منابع انسانى، مالى و فنى لازم براى اتخاذ یک رویکرد ملّى در قبال آموزش حقوق بشر؛  تشویق تعامل مؤثر میان نهادها و سازمان‌هاى حقوق بشرى ملّى و بین‌المللى و ترویج اجراى موازین بین‌المللى حقوق بشر در سطح ملّى و فراهم آوردن ساز و کارهایى براى تعیین اهداف معقول براى آموزش حقوق بشر و ارزیابى تحقّق آنها.

گفتار سوم، نحوه طراحى محتوا در آموزش حقوق بشر را توضیح مى‌دهد. در این گفتار، به چهار سؤال اساسى پاسخ داده شده است که عبارتند از: چه چیزى باید آموزش داده شود؟ چگونه باید آموزش داده شود و بویژه، چگونه مى‌توان اجتماعات آموزشى حقوق بشر تشکیل داد؟ عناصر سازنده آموزش حقوق بشر چیستند و آموزش حقوق بشر چگونه باید با محیط‌هاى محلى و فرهنگ‌ها تطبیق داده شود؟

گفتار چهارم، به معرفى روشهاى آموزش حقوق بشر پرداخته است. روش‌هایى که افراد را عملاً در صحنه آموزش درگیر کرده و فعالانه با مباحث حقوق بشرى روبه‌رو مى‌کند.

تجربه نشان داده است که روش‌هاى آموزشى مشارکتى با احترام به آزادى افراد در داشتن عقاید گوناگون و نیز احترام به تفاوت‌هاى فردى، تأثیر قابل ملاحظه‌اى در آموزش حقوق بشر دارند. در واقع، آموزش حقوق بشر نیازمند ساختار آموزشى افقى به جاى ساختار طولى و سلسله مراتبى است. ساختار دموکراتیک شیوه‌هاى مشارکتى، تک تک افراد را در آموزش سهیم کرده و آنها را قادر مى‌سازد که مستقلّانه بیندیشند و به تحلیل و تفسیر دست یازند.

روش‌هایى که در این گفتار معرفى شده‌اند (27 روش) در انواع محیط‌هاى آموزشى رسمى و غیر رسمى و در خصوص موضوعات مختلف قابل استفاده هستند.

تکنیک‌هاى آموزش حقوق بشر موضوع گفتار پنجم این کتاب هستند. منظور از تکنیک، شیوه‌هایى هستند که در خلال آنها از چند روش و فعالیت براى آموزش حقوق بشر بهره برده مى‌شود.

در گفتار ششم، مرتبط با روش‌ها و تکنیک‌هاى آموزش حقوق بشر، انواع فعالیت‌هایى که از طریق آنها مى‌توان روش‌ها و تکنیک‌ها را به کار بست معرفى شده‌اند. البته این فعالیت‌ها جنبه تمثیلى دارند.

یکى دیگر از نکات مهم در آموزش حقوق بشر، نحوه طراحى کارگاههاى آموزش حقوق بشر و نحوه ارائه مطلب در آموزش‌هاى حقوق بشر است که این مطلب در گفتار هفتم تحت عنوان برنامه‌ریزى براى نحوه ارائه مطلب در آموزش حقوق بشر مورد توجه قرار گرفته است و نمونه‌هاى عملى مختلفى از انواع دوره‌هاى آموزش حقوق بشر ارائه شده است.

سرانجام آنکه در گفتار هشتم، نحوه ارزیابى برنامه‌هاى آموزش حقوق بشر معرفى شده است. این گفتار براى افراد و سازمان‌هایى نوشته شده است که در زمینه طراحى و اجراى انواع برنامه‌هاى آموزش حقوق بشر فعالیت مى‌کنند. در این گفتار، رهنمودهاى عملى و تجربیاتى براى آن دسته از افراد ارائه مى‌شود که به ارزیابى برنامه‌هاى خود، نیاز یا تمایل دارند.

در نهایت، گفتار نهم به عنوان مثالى از نحوه عملیاتى کردن آموزش حقوق بشر، راه‌هایى را براى گنجاندن آموزش حقوق بشر در تمامى سطوح آموزشهاى پیش از خدمت و ضمن خدمت معلمان ارائه مى‌دهد تا معلمان آینده، خود را آموزگاران حقوق بشر و حامیان آن بدانند و آموزش حقوق بشر، از همان اوان زندگى افراد و در دلِ آموزش‌هاى مدرسه اى به صورت نهادینه تجسم یابد.

این کتاب حاصل کار گروهى بوده و در راستاى ظرفیت سازى‌هاى دانشجویى براى فعالیت‌هاى حقوق بشرى که بخشى از «طرح ملّى ارتقاى حقوق بشر و دسترسى بیشتر به عدالت» مى‌باشد تدوین شده است.

ابتدا اسناد و مقاله‌ها و پلان اولیه کتاب توسط مجرى تهیه شده، سپس از اعضاى دانشجویى گروه حقوق بشر خواسته شد که در صورت داشتن علاقه و توان ترجمه، سند یا مقاله اى را ترجمه کنند.