تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی

خلقت انسانها به صورت دو جنس متفاوت زن و مرد، اصل پیوستگی آنها را به بهترین وجه آشکار می‌نماید و اساسی‌ترین عمل تنظیم روابط میان این دو جنس، همان ازدواج است و اسلام چون دین فطرت است نه تنها چنین پیوستگی را تجویز کرده، بلکه در سایه آن به دنبال اهداف بلندی همچون امنیت، آسایش، محبت، ایثار و تولید نسل است.

زناشویی در قبل از ظهور اسلام، گونه‌های متفاوتی داشت، گاهی به‌ صورت چند زنی و گاهی به صورت چند شوهری و در برخی مناطق به صورت کمونیسم جنسی بروز داشت؛ ولی در طول تاریخ، چند شوهری و کمونیسم جنسی[1] دوامی نیافت و تنها چند زنی پایدار ماند؛ طوری که در میان اغلب اقوام و ملتهای پیشین مانند قوم یهود و ملت ایران، چند همسری یک سنت به شمار می‌رفت. بیشترین رواج چند همسری در میان روستاییان و کوه‌نشینان بوده که احتیاج بیشتری به جمعیت و نیروی کار و دفاع داشتند و یا در میان ملتهایی که گرفتار جنگ و کشتارهای بی‌رویه بودند که در اثر آن تعداد زیادی از مرد‌ها از دست می‌رفتند و باعث فزونی تعداد زنها بر مردها می‌شد و احتیاج طبیعی آنها اقتضای تعدد زوجه بود، همچنین رسم سلاطین این بود که تعداد زیادی زن و کنیز را در حرمسراهای خود داشتند.

اسلام با ظهور خود تعدد زوجه را (بر خلاف تعدد زوج) به طور کلی نسخ نکرد، بلکه آن را به چهار زن محدود و به رعایت عدالت میان همسران مشروط دانست.

پذیرش تعدد زوجات در اسلام ایرادهایی را از سوی مسیحیان، و غربیها و برخی از مدعیان طرفدار حقوق بشر به دنبال داشت. این اشکالها به جوامع اسلامی نیز راه یافت و برخی از نویسندگان مسلمان نیز به این قانون معترض شدند. شدت این شبهات در زمانهای اخیر سبب شده اندیشمندان اسلامی در صدد پاسخگویی برآیند و در مواردی نظریه‌ها یا محدودیتهایی را پیشنهاد کنند.

از جمله اعتراضاتی که به تعدد زوجه شده، چند همسری خود پیامبر اکرم(ص)است؛ زیرا تعدد زوجه همراه شهوترانی و فزون‌خواهی جنسی مردان است و پیامبر اسلام که امتش را از بیش از چهار زن نهی می‌کرد چرا خودش تا نُه زن را به همسری درآورد؟

مطالعه تاریخ به ما نشان می‌دهد اولین ازدواج ایشان با حضرت خدیجه (س) بود که بیش از بیست سال )تقریباً دو سوم عمر پیامبر بعد از ازدواج (طول کشید و تنها با همان همسر زندگی کردند. بعد از وفات خدیجه، ازدواجهای پیامبر(ص) عموماً با زنان سالخورده و همسر از دست داده بود و هر ازدواجی را هم بنا بر مصلحتی انجام دادند. ازدواج با «سوده» -که شوهرش پس از بازگشت از هجرت به حبشه از دنیا رفت- هنگامی صورت گرفت که اگر نزد خانواده‌اش که همگی کافر بودند بر می‌گشت، مورد آزار و عدم پذیرش او به سبب کفر آنها واقع می‌شد. «زینب» دختر خزیمه را -که شوهرش در جنگ احد کشته شده بود- برای حفظ شخصیت و آبروی او به همسری گرفت. با «ام سلمه» -که همسر عبدالله و زنی سالمند بود- پس از فوت شوهرش ازدواج کردند و «صفیه» - که شوهرش در جنگ خیبر کشته شده بود و- به اسیری آورده شده بود پس از آزادی او، به همسری گرفت تا از ذلت رها شود و نیز با بنی‌اسراییل پیوندی بر قرار گردد. «جویره» دختر رییس قبیله «بنی المصطلق» بود و پس از جنگ با آنان، پیامبر او را به همسری در آورد و این ازدواج سبب شد تا مسلمانان قبیله او را آزاد کردند و همین امر سبب مسلمان شدن آن قبیله گشت. «میمونه» بعد از فوت شوهرش خود را به پیامبر(ص) هدیه کرد. پیامبر او را آزاد نموده و به همسری درآورد. «ام حبیبه» دختر ابوسفیان، وقتی به همراه شوهرش به حبشه رفت، شوهرش نصرانی شد ولی ام حبیبه به اسلام باقی ماند و پیامبر برای حفظ دینش او را به همسری در آورد. «حفصه» دختر عمر و همسر خنیس بن حذاقه که در جنگ بدر کشته شد و او بیوه مانده بود به همسری گرفت و تنها همسرش که باکره بود «عایشه» دختر ابوبکر بود. وقتی پیامبر اکرم(ص) با چنین زنانی ازدواج کرده و آنان را بین ماندن با پیامبر و رهایی مخیر نمود، نمی‌تواند دلیل فزون‌ خواهی ایشان باشد. از برخی آیات قرآن می‌توان به پاره‌ای از ویژگیهای ازدواجهای پیامبر(ص) پی برد از جمله: 1) مسلمانان حق نداشتند با زنان پیامبر(ص) بعد از وفات ایشان ازدواج کنند.[2] 2) ایشان حق ازدواج با زنی دیگر یا طلاق دادن زنان خود را نداشتند.[3] اجازه داشتن پیامبر برای ازدواج با بیش از چهار زن - همانند روزه وصال[4] و برخی احکام دیگر- از مختصات ایشان است و سایر امت از آن ممنوع هستند.[5]

با وجود این که مسئله تعدد زوجات از جنبه‌های متفاوتی مورد نقد و بررسی و پژوهش واقع شده ولی در زمینه بررسی ایرادها و پاسخهای آن پژوهشی صورت نگرفته است. به همین دلیل، این تحقیق با چنین رویکردی به این موضوع پرداخته و سعی دارد طی سه بخش، دیدگاه موافقان و مخالفان چند همسری، بابهای فقهی مربوط به تعدد زوجه و اشکالها و پاسخهای آنها، اشکالهای چند شوهری و علت ناپایداری آن، عوامل حقوقی تعدد زوجه و پاسخ به اشکالهای مطرح شده در این زمینه، قانون حمایت از خانواده در ایران در باره چند همسری از سال 1346 تا کنون و نقاط قوت وضعف آن در هر دوره، و برخی از قوانین تعدد زوجه در سایر کشور‌های اسلامی را از طریق مراجعه به کتابهای فقیهان و مفسران و حقوقدانان و مقالات و پژوهشهای انجام شده در این زمینه، را مورد بررسی قرار داده و به پاسخهای مناسبی برسد.