حقوق بین الملل حاکم بر سفرهای توریستی فضایی

حمل و نقل از ابتدای تاریخ بشر نقش اساسی در انسجام جامعه انسانی و توسعه آن‌ها داشته است، به گونه ای که امروزه حمل و نقل هوایی زیربنای اقتصاد هر کشوری را تشکیل می‌دهد. پس از اختراع هواپیما و شکل گیری نیروی هوایی در کشورها، استفاده نظامی از هوا آغاز شد. در ابتدا نیروی هوایی به عنوان پشتیبان نیروی زمینی، بر فراز قلمروکشور متخاصم پرواز می­کرد و امکان شناسایی و نظارت بر صحنه ی منازعه از هوا را فراهم می‌ساخت. بعد از آن خلبانهای کشورهای متخاصم در هوا با هم درگیر شدند و هواپیمای یکدیگر را ساقط کردند. کمی بعد از آن عملیات بمباران و پرتاب موشک رواج پیدا کرد و اکنون نیز شاهد کاربرد جنگ الکترونیک بسیار پیشرفته و کاربرد سلاحها و مهمات هوشمند در هوا هستیم. ازطرفی دولت‌ها نمی‌توانند در برابر تغییرات سریع فن آوری و تاثیرات آن در روابط بین‌المللی بی تفاوت باشند. اختراع هواپیما از ابتدای پیدایش آن اثرات شگرفی بر روابط بین‌المللی داشت که به هیچ وجه با اختراع قبلی قابل مقایسه نیست. چون هواپیما می‌تواند با سرعت زیاد از قلمرو چندین کشور عبور کند و همین امر امر مسائل حقوقی جدیدی را مطرح کرد. با پیشرفت تکنولوژی و صنعت، ناوهای هوایی اختراع شدند که توسط موشک‌های قاره پیما به فضا پرتاب می‌شدند و قادر به پرواز در ماورای جو بودند. بنابراین می‌توان بیان داشت که نقطه آغازین راه یابی به فضا، اختراع موشک‌های بالستیک توسط آلمانی‌ها بود. موضوع تدوین نظام حقوقی حاکم بر فضای ماورای جو (از این به بعد فضا) چند سال پس از جنگ جهانی دوم، با پرتاب اولین قمر مصنوعی توسط اتحاد جماهیر شوروی به نام «اسپوتنیک»[1] در 31 ژانویه 1958 به فضا مطرح گردید. در 20 ژانویه 1969 نیز فضانوردان آمریکایی، نیل آرماسترانگ به کره ماه رفت . اما حقوق بین‌الملل هوایی پاسخ گوی تحولات بعدی صنایع هوایی قرن بیستم نبود. چون پرواز به فضا و سایر اجرام آسمانی و مسافرت انسان به کره ماه مسائل حقوقی جدیدی را در سطح بین‌المللی مطرح کرد که به آن­ها چندان توجهی نمی‌شد. از همین رو با توجه به این تحولات، رشته جدید دیگری پا به عرضه وجود نهاد که همان حقوق بین‌الملل فضایی است. هدف آن نظارت و قاعده‌مند کردن فعالیت‌های فضایی دولت‌ها است. حقوق بین‌الملل هوایی وحقوق بین‌الملل فضایی به عنوان یکی از شاخه‌های حقوق بین‌الملل مبتنی بر همان منابع اصلی حقوق بین‌الملل مذکور در ماده 38 اساسنامه دیوان بین‌المللی دادگستری می‌باشد که در این کتاب مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

به نظر می‌رسد ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیرشوروی (که از این به بعد آمریکا و شوروی نامیده می‌شوند) در ابتدای عصر فضا درصدد تسری حاکمیت خودشان به فضابودند. از همین رو با اقدامات گوناگون، مخصوصاً نظامی مبادرت به چالش کشیدن حاکمیت سایر دولت‌ها نمودند تا رژیم حقوقی موجود فضا را سیال سازند. نگرانی‌های امنیتی کشورها و بیم اینکه جامعه ی بین المللی را با عدم توازن مواجه شود، باعث گردید تا تدوین اسناد بین‌المللی برای قاعده مند کردن فعالیت‌های فضایی دولت‌ها درفضای ماورای جو، ماه و سایر اجرام آسمانی در دستور کار سازمان ملل قرار گیرد. در این راستا ابتدا می‌بایست رژیم حقوقی موجود، چالش‌های قدرت در فضا، بازیگران و منافع آنها در فضا را مد نظر قرار می‌دادند. از تجزیه و تحلیل رژیم حقوقی موجود و چالش‌های آن به همراه چشم انداز 2020 آمریکا، می‌توان به این نتیجه رسید که امنیت در فضا از طریق رژیمی مبتنی بر قواعد مورد پذیرش جامعه ی بین المللی قابل دستیابی است نه استقرار سلاح و آرایش نظامی. غیر از قدرتهای هژمون، بقیه کشورهای جهان عجله ای برای تسلیح فضا ندارند. بنابراین لازم است مقررات و اصولی برای بهره برداری و مدیریت منابع طبیعی فضا تدوین شود. مناسب ترین راهکار برای حفظ منافع تجاری، این فن آوری و بالاخص امنیت دولت‌ها در فضا تلاش برای حداکثری شدن حاکمیت قانون در فضا است.

 چون بدون اقدامات هماهنگ برای توسعه بیشتر حقوق بین‌الملل فضایی با هدف جلوگیری از تسلیح فضا، جامعه بین المللی شاهد رقابت نظامی جدیدی در فضا خواهد شد که نه تنها امنیت جهانی و ملی همه دولت‌ها را تهدید می‌کند، بلکه فعالیت‌های کنونی دولت‌ها در فضا را به مخاطره خواهد انداخت. جامعه بشری امروزه نیازمند رژیم حقوقی مناسب و منطقی برای حفظ و استمرار امنیت در فضا است که با توجه به سرعت پیشرفت و توسعه روزافزون فناوری‌های فضایی روز به روز بر اهمیت آن افزوده می‌شود. حل این مشکل و مسئله اساسی چگونگی حضور نظامی و تسلیحاتی ابر قدرتها در فضا و رعایت حقوق سایر ملتهای فاقد این گونه فن آوری‌ها، از جمله چالشهای فراروی پیشرفتهای فضایی در قرن اخیر می‌باشد. تا کنون کشورهای متعددی نظیر آمریکا، روسیه، انگلستان، ژاپن، چین و برخی از سازمان‌های بین‌المللی در این حیطه فعال هستند.

در این کتاب ابتدا مفاهیم کلیدی حقوق بین‌الملل فضایی مورد بررسی قرار خواهد گرفت، سپس اصول و مقررات بنیادیناسناد حقوق بین‌الملل فضایی از جمله «عهدنامه فضای ماورای جو (1967)، کنوانسیون مسئولیت (1972) و کنوانسیون ثبت (1975)» خواهیم کرد. سپس برای قاعده مندی این سفرها، گذری بر قراردادهای مربوط به خدمات پرتاب خودرو فضایی گردشگران و توافق نامه 1998 ایستگاه فضایی بین‌المللی می‌نماییم تا بتوانیم با توجه به این مقررات حقوقی، پیشنهادهایی برای تنظیم تعهدات دولت‌ها در سفرهای توریستی فضایی زیرمداری ارائه دهیم و پس از آن به چالش‌های حقوقی جبران خسارت وارده به گردشگران فضایی، بالاخص مسئولیت مدنی، صلاحیت کیفری دولت‌ها و شیوه‌های حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات فضایی خواهیم پرداخت.