درآمدی بر دیپلماسی دفاعی «حقوقی - بین المللی»

یکی از موضوعات مهم در عرصه بین‌الملل که ارتباط وثیقی با قدرت دفاعی کشور دارد، موضوع خلع سلاح و کنترل تسلیحات است. ج.ا.ایران به‌عنوان یک بازیگر فعال منطقه‌ای، به اهمیت خلع سلاح و کنترل تسلیحات واقف بوده و تلاش نموده تا در روندهای منطقه­ای به صورت فعالانه شرکت نماید و از این طریق بتواند منافع عالیه خود را در آن بگنجاند. دیپلماسی دفاعی ج.ا.ایران یکی از ارکان مهم سیاست‌گذاری در ارتباط با روابط خارجی کشور بوده و با تفکیک سیاست اعلانی خلع سلاحی، سیاست اعمالی^[1] خلع سلاح کشتار جمعی، سیاست اعمالی کنترل تسلیحات متعارف، درصدد تحقق منافع ملی، ضمن مشارکت فعال در روابط بین‌الملل بر اساس اسناد بالادستی نظام است. تاکنون به ‌دلیل تنوع نگرش‌ها، تعدد عرصه‌های نظام بین‌المللی تنظیم تسلیحات، برداشت‌های مختلف در خصوص منافع ملی، فراز و فرود منزلت ملاحظات دفاعی در رویکرد ملی، کشورمان با این نظام به صورت مختلف و غیر یکدست تصمیم‌گیری و عمل نموده است. این پژوهش به بررسی رویکرد کشورمان در خصوص خلع سلاح و کنترل تسلیحات اختصاص دارد تا ضمن توصیف وضعیت موجود و استخراج چارچوب‌های تصمیم‌گیری راهبردی^[2] در این حوزه، به ارزیابی قوت‌ها و کاستی‌های این رویکرد ملی، با تاکید بر ملاحظات دفاعی بپردازد.

با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک^[3] ج.ا.ایران، منزلت قدرت دفاعی کشور در منابع قدرت ملی و همچنین وضعیت منازعه طولانی و پایدار غرب با آن، حساسیت در خصوص نحوه برخورد با موضوع خلع سلاح و کنترل تسلیحات، از ضروریات امنیت ملی است. برخورد با این نظام نیز مستلزم ادراک راهبردی منافع ملی و موقعیت قدرت دفاعی کشور در این منظومه است؛ امری که نه تنها مطالعه وضعیت موجود رویکرد ملی به این نظام را ضرورت می‌بخشد بلکه ارزیابی و آسیب‌شناسی آن را نیز اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.

در واقع، این کتاب نشان خواهد داد که کشور در چه مواردی دارای رویکرد مشخص و ثابتی بوده یا در چه مواردی این امر از سلیقه‌ها یا برداشت‌های غیرسیستمی نشأت‌گرفته است. این امر می‌تواند به سیستمی کردن تصمیم‌گیری ملی در این حوزه کمک نماید. از آنجا که موفقیت یا ضعف احتمالی در رویکرد ملی نسبت به حوزه خلع سلاح و کنترل تسلیحات، دارای ارتباط و تأثیر جدی بر امنیت ملی^[4] است، شناخت آنها می‌تواند راهگشایی برای راهبرد کشور در عرصه بین‌المللی و همچنین می‌تواند در تقویت و بازنگری رویکرد ملی، تأثیرگذار و قابل استفاده باشد.

ج.ا.ایران در اندیشه توسعه موقعیت و نفوذ خود در عرصه بین‌المللی است و سعی می‌نماید منافع ملی خود را بهتر از گذشته از جمله در وادی تنظیم تسلیحات تأمین نماید. لذا نگاه ج.ا.ایران به موضوعات خلع سلاح و کنترل تسلیحاتی باید مبتنی بر داشتن راهبردی مشخص و مدون باشد. بدیهی است شناخت مناسب و الگویی مشخص و با مبانی متقن می‌تواند راهگشایی مناسب در زمینه اتخاذ تصمیم راهبردی باشد. به‌دلیل نبود منبع کافی در این زمینه بسیار مهم، تولید ادبیات در این زمینه را جدیت بخشیده است.

مطالعات صورت گرفته بر تحقیقات داخلی نشان می‌دهد که تحقیقات کمی و کیفی خوبی در حوزه رویکرد ج.ا.ایران نسبت به حوزه خلع سلاح و کنترل تسلیحات مبتنی بر اسناد و منابع معتبر صورت نگرفته است. در واقع، مطالعات زیادی بر روی مقوله‌های خلع سلاح و کنترل تسلیحات صورت گرفته اما با حصر موضوع رویکرد ج.ا.ایران نسبت به خلع سلاح و کنترل تسلیحات نوشتار چندانی وجود ندارد و حتی هم به‌طور اخص در این زمینه تحقیقاتی صورت نگرفته است؛ اگر چه در اینترنت و روزنامه مطالبی وجود دارد اما عمده مطالب در زمینه خلع سلاح و کنترل تسلیحات صرف است.

در این کتاب، نخست به مقدمه و چارچوب نظری کتاب، در حوزه خلع سلاح و کنترل تسلیحات (دیدگاه رئالیسم، ایدئالیسم و مکتب اسلام) خواهیم پرداخت [فصل نخست]، در پی آن به بررسی و کنکاش در مقوله خلع سلاح و کنترل تسلیحات، آن هم در منابع و اسناد بالادستی نظام (دیدگاه فرماندهی کل قوا، سند چشم‌انداز و سیاست‌های دوره‌ای چشم‌انداز، سیاست‌های کلی نظام؛ سیاست‌های دفاعی- امنیتی و سیاست‌های کلی برنامه‌های توسعه) نظری می‌افکنیم [فصل دوم]، سپس، خلع سلاح و کنترل تسلیحات را در نظام حقوقی ایران (قانون اساسی، قوانین عادی، رویکرد نهادهای دفاعی- امنیتی؛ سپاه، ارتش، نیروی انتظامی، وزارت دفاع و شورای عالی امنیت ملی و فرماندهان نهادهای دفاعی- امنیتی و در نهایت، بیانیه‌های ج.ا.ایران) مورد تبیین و تحلیل قرار خواهد گرفت [فصل سوم]، همچنین در سخن پایانی، به دستاوردهای این کتاب خواهیم پرداخت و در نهایت در قالب پیشنهاد‌های راهبردی و راهکارهای مناسب جهت اعمال سیاست‌های لازم و ضروری در راستای ایفای نقش بهتر ج.ا.ایران در بکارگیری دیپلماسی دفاعی متکی بر توانمندی های خودی با تاکید بر حوزه خلع سلاح و کنترل تسلیحات ارائه خواهد شد.