تأثیر شرایط هستى انسانها و تعاملهاى مختلفى که بین آنان ومحیطشان وجود دارد بررسى تأثیر متقابل شهربرافراد وافراد بر شهر به طور اخص نشان داده است که رفتار و روان شناسى انسانهاى شهرنشین، کیفیت فعالیتهاى شغلى وزندگى آنهاونیز چگونگى روابط بین آنهابا شرایط زیستگاه «Habitat» آنان همبستگى مستقیم دارد.[1]
پدیده ى شهر نشینى،شهرسازى وگسترش شهرها ازمهمترین مسائل بشر در آستانه سده بیست ویکم است.
در حدود 500 میلیون از ساکنین شهرها، بى خانمان اند و یا در شرایط نامناسبى زندگى مىکنند، طبق آمار گزارش جهانى اسکان بشر، این گزارش در مارس 1996 به وسیله مرکز سازمان ملل براى اسکان انسانها «Habitat II» منتشر شد.
یکى از مهمترین موضوعات جهان در محدوده محیط زیست اقتصاد و اجتماع که در قرن آینده بشر با آن مواجه است، شهرها خواهد بود.
طبق گفته دکتر والى ان دو، رئیس «Habitat» و دبیرکنفرانس سازمان ملل، در مورد اسکان بشر، شرایط خانه سازى ضعیف، از ریشههاى این مشکلات است.
محیطهاى شهرى، داراى منابعى براى حل مشکل مسکن هستند. تنها 50 تا 80 درصد درآمد ناشى از فروش محصولات ناخالص داخلى در اغلب کشورهاى در حال توسعه، براى حل مشکلات مسکن کفایت مىکند، حال آن که هدر رفتن و مدیریت ناکار آمد منابع شهرى، به تمام مشکلات دامن مىزند. مشکل هنگامى افزون مىشود که خانه سازى نمىتواند تکافوى جمعیت شهرى افزاینده، که از 4/2 میلیارد نفر در سال 1995 تا 5 میلیارد نفر در سال 2025 به دو برابر افزایش مىیابد را بدهد. ولى على رغم مشکلات، شهرها به عنوان موتورهاى توسعه اجتماعى، اقتصادى و محیط زیستى در قرن آینده باقى مىمانند و بهترین فرصتها را براى افراد فقیرفراهم مىکنند.چنانچه برطبق گزارشها افراد فقیر شهرها 3 تا 10 برابر شرایط زندگى مطلوب ترى نسبت به افراد فقیر ساکن در روستا دارند. کمبود خانهسازى و شرایط نامطلوب آن، که خود حاصل شهرنشینى پر تراکماند، از عوامل تهدید کننده زندگى هستند.
خانه سازى فاقد استاندارد، آب غیر قابل اطمینان و بهداشت ناکافى در شهرهاى پر تراکم، عامل ومسئول مرگ 10 میلیون نفر هر ساله در سراسر جهان و عامل اساسى در بحرانهاى قابل حل ( زیست بومى) مىباشد، که خود باعث 25% مرگهاى قابل پیش گیرى در سراسر جهاناند. مرگ در اثر بیمارىهاى ناشى از آب آلوده به تنهایى 4 میلیون کودک را مىکشد. بى خانمانى نه تنها مشکل کشورهاى در حال توسعه است بلکه کشورهاى توسعه یافته دچار آن مىباشند.
آینده شهرهاى جهان، مخصوصاً مدیریت منابع شهرى از موارد مهم مطرح شده در کنفرانس استانبول است. مرور روشهاى اقتصادى و شهرنشینى راه حلى را براى مشکلات فزاینده شهر مىیابد. دولتهایى که به تنهایى عمل مىکنند نمىتوانند این مبارزه را سازمان دهى کنند. آن چه مورد نیاز است، همکارى بین دولتهاى محلى، بخشهاى خصوصى و گروههاى شهرى است که براى یافتن راه حل با هم همکارى کنند.
درحال حاضر، نیمىاز جمعیت جهان در شهرها زندگى مىکنند. و تا سال2005 دو سوم مردم جهان در محلههاى شهرى سکونت خواهند داشت. بهطور مکرر تلاش طراحان شهرى و متخصصان جمعى ایجاد توسعه قابل کنترل استقرار بشر در محیط شهرى است. اگر چه حداقل 600 میلیون انسان شهرنشین به طور مداوم در محیطهایى زندگى مىکنند که، نه تنها سلامتى آنها، بلکه زندگیشان را تهدید مىکند.
اسکان دادن انسان و توسعه قابل کنترل شهرنشینى
در کنفرانس سال 1992 سازمان ملل «UNCED»[2] که در مورد توسعه و محیط زیست در «ریودوژانیرو» برگزارشد، رشد اقتصادى قابل کنترل جهانى، همراه با حفظ اصولى سیستم اکولوژیک کره زمین بررسى شد و اکنون نقشههاى عملیاتى به نام «21 Agenda» به طور وسیع در سطح محلى در شهرهاى بزرگ و کوچک اجرا مىشوند. کنفرانس دوم که در مورد سکونت انسان، تحت عنوان زیست بوم دوم «Habitat II» در استانبول ترکیه از 3 تا 14 ژوئن 1996 برگزار شد. یکى از مهمترین اهداف، فراهم کردن نیروى جدید محرکى براى اولویتهاى محیط زیست، و اثر گذارى بر سکونت انسانها بود. در محیطهاى شهرى دو مورد از مهمترین مسائلى که جهان امروز با آن مواجه است و همراه هم مطرح مىشوند، فقر و آلودگى محیط زیست مىباشد.
مردم فقیر بیشتر از سایرین درمعرض خطرهاى ناشى از آلودگى محیط زیست هستند و اغلب، کمتر از سایرین توان مقابله با خطرهایى که سلامتى آنها را تهدید مىکند دارند. تعداد زیادى از مردم فقیر در محیطهایى نزدیک به دفع زباله یا در نواحى صنعتى زندگى مىکنند. اسکان غیر صحیح اغلب اوقات مستعد دریافت خسارات و خرابى ناشى از بلایاى طبیعى هستند، و دلایل آن استاندارد پایین ساختمان سازى و سرویس ضعیف یا حتى سازنده ساختمانها است. علاوه بر این، اغلب اوقات، مسائل ناشى از اسکان غلط، افراد بیشترى را دچار مشکل مىکند که در سطح اقتصادى پایین هستند و نیروى کمترى براى مواجهه دارند. در نتیجه، براى بهبود زندگى در محیط شهرى، ابتدا کاهش فقر و تهدیدهاى زیستى در مستعدترین گروه جامعه (مردم فقیر) الزامىاست. از نکات دیگر مطرح شده در کنفرانس «Habitat II» ادامه تلاشهاى کنفرانس بینالمللى جمعیت و توسعه، «ICPD»[3] قاهره بود که در آن اثبات رشد جمعیت جهانى به عنوان یک تقدم مطرح شده بود. در
«Habitat II» علاوه بر بررسى این موضوع، به طور متمرکز به بررسى عوامل اساسى مسبب رشد جمعیت شهرى پرداخته شد. اهمیت شهر سازى و لزوم توجه به آن به این دلیل است که شهر سازى تنها یک مسئله آمارى نیست، بلکه سبب تغییر کردن رابطه بین شهر و مناطق حومه حاشیه و هم چنین ظاهر آن و مناطق ویلایى است. بحران محیط زیست شهرى به عنوان یکى از مهمترین مسائلى است که انسان در قرن 21 با آن مواجه شده و ادامه یافته است. اغلب، شدیدترین خطراتى که محیط زیست را، چه در زمینه کیفیت آب و هوا و چه در زمینه زباله و مصرف انرژى، تهدید مىکند به وسیله فعالیت تراکم بالاى شهرى ایجاد شده است.
جمعیت و شهرنشینى
جهان در حال حاضر به سوى شهرنشینى بیشتر پیش مىرود و مهاجرت مردم به شهرها این موضوع را سبب شده است. مردم به جستجوى اشتغال و امکانات تحصیلى و استانداردهاى بالاترى از زندگى روستایى هستند و به این دلیل مهاجرت مىکنند.
افزایش جمعیت در شهرها و کشورهاى توسعه یافته، بسیار متفاوت از کشورهاى در حال توسعه است. در حال حاضر، حدوداً در مقابل هر دو نفرى که در مناطق شهرى کشورهاى در حال توسعه زندگى مىکنند یک نفر در کشورهاى توسعه یافته وجود دارد. تا سال 2025 این رقم به چهار مىرسد.
سرعت بالاى افزایش جمعیت شهرى، فشار بیشترى را به افزایش توان دولتهاى محلى و ملى براى فراهم کردن امکانات اولیه وارد مىکند. اغلب اوقات عدم توانایى دولت در ادامه روند صلح، باعث ایجاد درد و رنج انسانها، خرابىهاى محیط زیست و مواردى از توسعههاى بى رویه مىشود. در عین حال، به طور معمول مشکلاتى همراه با افزایش جمعیت ایجاد مىشود: فقر، عدم وجود سر پناه مناسب، کمبود منابع آب، آلودگى هوا و یا استفاده بیش از ظرفیت و سایر آلودگىهاى زیست محیطى از این جملهاند.
فشار ناشى از رشد سریع شهرنشینى
شهرنشینى مىتواند منفعت براى جوامع در حال توسعه داشته باشد. شهرها مىتوانند امکانات بسیارى را براى پیشتازان تجارى، خلاقیتها و مهاجرت سرمایه فراهم کنند. تحصیلات، بهداشت، سرویسهاى اجتماعى در شهرها به طور معمول آسانتر از مناطق روستایى فراهم اند. اگر چه هنگامى که سرعت شهرنشینى افزایش مىیابد، شهر، امکان پشتیبانى را از دست داده و مشکلاتى به وجود مىآید اغلب شهرهاى جهان از وسایل ناکار آمد فاضلاب، نامناسب بودن دفع ضایعات جامد و زبالهها و همچنین کیفیت پایین آب و هوا رنج مىبرند. در «Habitat II»، هدف، توجه جهان به این مشکلات و پیدا کردن راه حلى براى پیشبرد آنهاست. راه حلهاى پیش نهاد شده شامل، توسعه همکارى بین بخشهاى خصوصى و دولتى براى حل مشکل است.
در صدر این مشکلات، مشکل ذخیرهى آب وجود دارد به خصوص نواحى در حال توسعه؛ در معرض مشکلات اساسى قرار دارند. مشکلات مربوط به ذخیره آب خاص هر شهر است و تلاش هر شهر بر این اساس خواهد بود که محدودیت جغرافیایى، زمین شناسى و هواشناسى مکانى که در آن واقع شده را براى یافتن راه حل، بر طبق نقشه محیط خود بشناسد. اغلبِ سیستمهاى فاضلاب مانند منابع ذخیره آب ساخته شده اند تا نیازهاى مجموعه جمعیتى ساکن در هسته شهر را در یک نقطه متمرکز رفع کنند. در حالى که، به دلیل رشد سریع جمعیت در کشورهاى در حال توسعه هدف، گسترش سیستمهاى فاضلاب در دهههاى آتى خواهد بود.
در زمینه آلودگى هوا، مشکلاتِ مخصوصِ هر شهر،[4] براساس آب و هوا، زمینشناسى و منابع آلودگى مىباشد،که هدف، کاهش منابع آلودگى و جایگزینى تکنولوژىهاى جدیدتر و پاکیزهتر است.
بهبود شرایط حمل و نقل شهرى، چه از طریق تراکم و چه از طریق راههاى سیاسى، به طور وسیعى میان شهرهاى جهان تفاوت مىیابد. در بسیارى از شهرها زیاد شدن موتورها و وسایل نقلیه خصوصى عامل اصلى ایجاد سیستم حمل و نقل عمومى است. در بعضى از شهرها به بهبود وضعیت اتوبوسهاى عمومى که اغلب، بیش از حد شلوغ و یا فاقد استاندارد لازمند توجه شده و در اکثر شهرها نیز، مدیریت مهندس ارزان، باعث بهبود حمل و نقل ارزان قیمت شده است.
بسیارى از مواردى که براى اقشار کم درآمد بود اکنون، در حال از بین رفتن هستند مانند فراهم بودن زمینهاى عمومى بایر و زمینهاى با تراکم پایین در همسایگى مرکز شهرها؛ هنگامى که تقاضا براى زمین افزایش مىیابد ذخیره در اغلب شهرهاى جهان در حال توسعه کاهش مىیابد. آمار نشان مىدهد که شهرنشینى سریع، باعث دو برابر شدن اسکان شهرى اغلب کشورهاى در حال توسعه در 15 تا 20 سال آینده مىشود. از آنجا که زمین براى توسعه شهرى نیازى اساسى است تدابیر قابل تطابق کامل و کافى، براى توسعه شهرى، یکى از موارد اساسى است که طراحان و سیاستمداران در شهرهاى بزرگ جهان با آن مواجهند. «Habitat II» حکومتها و دولتهاى محلى را همراه با نهادهاى غیر حکومتى (NGO)[5] و ارگانهاى جامعه و صنعت براى بهبودمدیریت شهر متحد مىکند.
علاوه بر این، کنترل فشار بر روى شهرها از طریق تثبیت رشد جمعیت، نیاز به روندى دارد که بر اساس اهداف مشخص شده در کنفرانس قاهره (ICPD)[6] است، و هدف اصلى آن افزایش امکانات تحصیلى و دستیابى بهاشتغال مناسب و امکانات بهداشتى براى همه، على الخصوص، زنان قرار دارد.
به تحقیق، مشکلات شهرهاى امروزى، افزایش سریع رشد جمعیت است و لزوم حل آن بحرانهاى شهرى را برجسته تر مىکند. رشد سریع جمعیت شهرها مىتواند به معنى بحرانهاى بزرگ، على الخصوص، در نواحى فقیر نشین به دلیل فقر، بى خانمانى، آلودگى و کاهش کمکهاى عمومى براى حفظ سلامتى، باشد. در عین حال، شهرنشینى در اصل مىتواند منافع بسیارى براى جوامع- چه در حال توسعه و چه توسعه یافته داشته باشد. شهرها، امکانات پیشرفت جامعه را فراهم مىکنند. در نتیجه، لزوم توسعه کنترل شده شهرى برجسته تر مىنماید. انسان به دنبال تکامل است و «Habitat II» نیز براى متمرکز شدن بر روى مناطقى که بهبود و پیشرفت در آنها لازم است کمک مىکند. با وجود زندگى متراکم شهرى تعداد بیشترى از مردم در شرایط بالاترى از استاندارد در زندگى، قرار خواهند گرفت. در حالى که، منابع کمترى مصرف مىشود. در نهایت، بهبود شرایط اجتماعى براى تمامى مردم در محیط زیستهاى شهرى، مىتواند بزرگترین همراهى به توسعه قابل کنترل مخصوصآ، در جهان در حال توسعه باشد که داراى نیازهاى گستردهترى است.