اندیشه های حقوقی 6 «عرف و اجتهاد»

درباره فقه و اجتهاد بارها گفته‌ام و نوشته‌ام و باز مى‌نویسم که فقه در ابعاد وسیع خود به دریایى ژرف و بى کرانه مى‌ماند که ورود در آن و سیر و سلوک در مراحل مختلف آن و یافتن مقصد و مقصود در آن بسیار دشوار، بل محال مى‌نماید.

پهناى گشاده و بیکران دریاى فقه، همه جوامع بشرى و کارهاى زشت و زیبا و افعال خوب و بد و اعمال خیر و شر آنان را در بُعدهاى گوناگون فردى، اجتماعى، اقتصادى، سیاسى و بین المللى و غیره در بر مى‌گیرد و کسى یاراى آن را ندارد که خود به تنهایى در آن پهنه، نشیمنگاه آرام و بى دغدغه واضطراب بیابد که در آن قرار گیرد و در این دریاى پر خروش و تلاطم به کندوکاو تحقیق و استنباط دست زند و به مرواریدهاى گرانبهاى احکام و قوانین دست یابد.

شناگران این دریا که فقهایى صاحب مکتب‌اند، اگر استاد استادان و شیخ طائفه شیعه باشند و یا اگر علّامه زمان و سرآمد دوران، اگر یک روز و روزگارى مى‌توانستند خود یک تنه بر مشکلات پیچیده آن پیروز گردند و شاهد موفقیت را به چنگ آورند، امروز نخواهند توانست از میان ورطه‌هاى خطرناک و موج‌هاى خروشان جان سالم به دربرند و از کوشش‌هاى بى‌دریغ خود و استفراع وُسع خویش نتیجه منظور را بگیرند و خود را به مقصد برسانند. این کار برآنان و براى هیچ کس میسر نیست که تنها در این ظلمات، گام بردارد و بى محابا پیش رفته و سرانجام به مقصود رسد.

بنابراین، در دریاى بیکران احکام شرعى، غوطه خوردن و به همه چیزهایى که ابعادش عالمى را فراگرفته، احاطه پیدا کردن و براى هر یک، پاسخى مناسب و عقل پسند و داراى مصلحت یافتن، کارى است بسیار مشکل و دشوار، بل ناممکن و محال که از یک تن ساخته نیست مگر آن که گروهى دانا و توانا، کارکشته و تجربه دیده، بادوراندیشى و اخلاص؛ با معاونت و کمک به یکدیگر، موانع را از سر راه برداشته و آرزوى مشتاقان را برآورده سازند.