بایسته های فقه سیاسی

عمق تعالیم اسلام در زمینه حکومت، سیاست و دولت، براى هیچ متفکر و اندیشمند منصفى قابل انکار نیست، چنانکه تلاش علمى و فکرى فقها و فلاسفه سیاسى اسلام نیز در این زمینه‌ها نادیده گرفتنى نیست. اما باید اعتراف نمود که تدوین اندیشه‌هاى سیاسى اسلام در قالب آثارى مستقل و ارائه آن در شکل یک نظام سیاسى و بکار گرفتن اصول و مبانى سیاسى اسلام در چارچوب یک دولت و حکومت مشخص و بررسى کاربرد آن نظریات و اندیشه‌هاى سیاسى در نظام اسلامى، نیاز به بازنگرى، تأمل، تحقیق و مطالعه تطبیقى دارد.

با اینکه مسأله فلسفه سیاسى اسلام طى مباحث اعتقادى امامت و فقه سیاسى اسلام در بحث‌هاى جهاد، امر به معروف و نهى از منکر، حسبه، خراج، فىء، اموال، احکام سلطانى، ولایات و به ویژه ولایت فقیه به نحو مبسوط، جامع و غنى توسط فقهاء عظام و در لابه لاى بحث‌هاى فقهى مطرح گردیده است، اما هرگز جایگاه این بحث‌ها در جامعه اسلامى و کاربرد آنها در زمینه ارائه شیوه خاصى از حکومت و نوع مشخصى از نظام سیاسى ـ اجتماعى، به صورت مستقل تبیین و مطرح نگردیده است.

به همین دلیل است که وقتى حضرت امام خمینى(ره)، در حوزه علمیه نجف اشرف مبحث «حکومت اسلامى» را در سلسله بحث‌هاى فقهى خود آغاز مى‌نمایند؛ بسیارى، طرح چنین مسأله‌اى را شگفت آور تلقى مى‌کنند.

یکى از شاگردان مبرّز حضرت امام خمینى(ره) و از بزرگان عرصه فقاهت، علم و اندیشه که هر دو مکتب نجف و قم را در حیات علمى خود تجربه کرده و در تبیین فقه سنتى به اِعمال شیوه‌اى نو روى آورده‌اند، حضرت استاد آیت ا... عمید زنجانى مى‌باشند که ثمره و حاصل شصت سال فعالیت علمى ـ فقهى خویش را در قالب مجموعه آثار فقه سیاسى تقدیم مجامع حوزوى و دانشگاهى نموده‌اند. این مجموعه آثار با این برداشت تدوین شده‌اند که مفاهیم تفصیلى فقه حکومتى یا «فقه الدولة» را از لابه لاى مباحث بیکران فقه سنتى و عمومى استخراج و پس از تنقیح و تدوین آنها همراه با اندیشه‌هاى فقهى خویش به صورت دوره‌اى و در چند جلد به عرصه علمى کشور تقدیم نمایند، که تاکنون بالغ بر هفده جلد و مشتمل بر مباحث گوناگون فقه سیاسى تألیف و منتشر گردیده‌اند.

لازم به ذکر است که اِعمال شیوه نو در تبیین فقه سنتى و مطرح نمودن آن در قالب‌هاى فقه عبادى، فقه کیفرى، فقه مدنى، فقه اقتصادى، فقه حکومتى و فقه سیاسى به معناى دخل و تصرف در محتواى آن و یا به التقاط کشاندن آن نیست، بلکه هدف حفاظت و حراست از فقه با تبیین و تفریع صحیح و متناسب با نیازهاى بالفعل مى‌باشد که ظرافت و عمق و اهمیت این کار کمتر از اصل تبیین فقه عمومى و سنتى نیست که جناب استاد، آغازگر این شیوه در دانشگاه بوده است.

اهمیت و ضرورت تألیف، تهیه و تدوین مجموعه فقه سیاسى، آنگاه بیشتر رخ مى‌نماید که بدانیم در آغاز تدوین فقه سیاسى اثرى در خور و شایسته که تشنگى شیفتگان و طالبان آن را فرو نشاند و آنها را از جست وجوى فراوان و وقت گیر براى یافتن معانى فقه سیاسى و اطلاعاتى مفید و اساسى درباره آن مستغنى سازد، تدوین نیافته و جاى آن در میان عرصه‌هاى پژوهشى و تحقیقاتى خالى است.

از سوى دیگر در این زمان که فقه شیعه جامه حکومت و نظام سیاسى به تن کرده و گام در متن روابط اجتماعى و بین‌المللى نهاده و دنیا را متوجه خود ساخته است، تهیه چنین آثارى و عرضه آن به جامعه علمى و دانشگاهى بیش از پیش ضرورى و حقیقتاً گران‌سنگ مى‌نماید تا کم کم اهمیت فقه به ویژه فقه سیاسى را آشکار نموده و آن را از پرده محاق و فراموشى بیرون آورد و جاى شایسته آن را باز دهد.

مجموعه آثار حضرت استاد عمید زنجانى منبعى معتبر و مشتمل بر مباحثى درباره هر یک از عناوین، ابواب، مسائل و موضوعات فقه سیاسى یا موضوعات مرتبط با آن مى‌باشد که با بیانى شیوا و به زبان فارسى و به عنوان نخستین اثر تخصصى علمى‌کاربردى در موضوع فقه سیاسى و با استناد به منابع معتبر فقهى، حقوقى و سیاسى براى عموم دانشجویان و طلاب به ویژه دانشجویان رشته‌هاى علوم انسانى همچون حقوق، فقه، علوم سیاسى، مدیریت، اقتصاد و همه کسانى که خواهان آگاهى درباره فقه سیاسى هستند تهیه گردیده است، اما مقتضیات زمان مدلل ساخت که دستیابى به مفاهیم اولیه و مبانى فقه سیاسى، مستلزم وجود کتابى فشرده‌تر و کم حجم‌تر است تا بتواند در مدت و فرصتى کوتاه، دانشجویان و طلاب را با اساس و پایه فقه سیاسى بدرستى آشنا سازد؛ زیرا آشنایى با موضوعات و مضامین پایه اى، مى‌تواند راهگشاى مناسب ترى براى راه یابى و ورود آگاهانه به این دریاى بیکران باشد و غوّاص تازه کار را نیز بهتر به کار آید.

کتابى که اکنون پیش رو دارید مشتمل بر امّهات مسائل کلیدى فقه سیاسى است که با بیانى فشرده و ساده مطرح گردیده و بایسته‌هایى از مجموعه فقه سیاسى است که با تدبیر و تحت اشراف و نظارت حضرت استاد تدوین گردیده است تا مبتدیان راه را بهتر به کار آید و پیشرفته تران را تمتع و تعمق افزاید. اما معترفیم که هیچ کار بشرى مبرّا از عیب و نقص نمى‌تواند باشد، لذا از تمامى صاحبنظران، اساتید، محققان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه انتظار داریم با ارائه دیدگاه‌ها و نظرات اصلاحى خویش، ما را در ارائه بهتر این کتاب در چاپ‌هاى بعدى یارى نمایند.

در پایان بر خود فرض مى‌دانم که از راهنمایى‌هاى عالمانه استاد معزّز حضرت آیت الله عباسعلى عمید زنجانى در نگارش این اثر که حاصل تضارب آراء ایشان است، تقدیر و تشکر نمایم و آرزوى عمر طولانى توأم با برکت را براى ایشان از حضرت ایزد منان خواستارم.