بزه دیدگان خاص در پرتو بزه دیده شناسی حمایتی

بزه دیده یکى از ارکان مهم پدیده مجرمانه است که متأسفانه تاکنون در پژوهش‌هاى جرم شناسى و سیاست جنایى جوامع موقعیت واقعى و تعیین کننده خود را نیافته است. صاحب‌نظران مسائل حقوق جزا و جرم شناسى، بیشترین تلاش خود را بر عناصرى چون جرم، مجرم و مجازات متمرکز نموده‌اند، در نتیجه قربانى جرم که اغلب در وقوع جرم نقش مؤثرى ایفا مى‌کند از نظر دور مانده است. با ظهور بزه دیده شناسى در دهه‌هاى اخیر گام‌هاى مؤثرى به منظور مطالعه علمى بزه دیدگان و شناسایى ویژگى و عملکرد آنان در ارتکاب جرم برداشته شده و به سبب تأثیرگذارى انگیزه‌هاى اخلاقى و مذهبى، چشم‌انداز جدیدى تحت عنوان «حمایت از بزه دیده» فرا روى بزه دیده شناسان قرار گرفته است.

از آنجا که عنوان این کتاب تحت عنوان بزه دیدگان خاص در پرتو بزه دیده شناسى حمایتى است باید اذعان داشت که حمایت از بزه دیدگان خاص یا آسیب‌پذیر زمانى مطرح مى‌شود که این اقشار اعم از اطفال، زنان، ناتوانان و سالمندان بزه دیده جرایم واقع شوند. اهمیت حمایت مخصوصاً حمایت کیفرى از این افراد زمانى آشکار مى‌شود که بدانیم براساس یافته‌هاى علم بزه دیده شناسى، بزه دیدگان اغلب معلول عوامل گوناگونى چون ضعف جسمى، عدم تعادل روحى ـ روانى، فقدان موقعیت اجتماعى و عدم مراقبت‌هاى محیطى مى‌باشد. بنابراین، احتمال بزه دیدگى برخى از افراد به لحاظ ویژگى‌هاى خاصى که دارند بیش از سایرین است. به همین دلیل این گروه از بزه دیدگان را بزه دیدگان مستعد، بالقوه و آسیب‌پذیر مى‌نامند.

بزه دیدگان خاص (که در این کتاب شامل اطفال، زنان، ناتوانان و سالمندان مى‌شوند) با توجه به ویژگى‌هاى خاصى که دارند حسب مورد به علت عدم تکامل قواى جسمى و ذهنى، عدم تعادل روحى و روانى و ... مشمول عنوان بزه دیدگان آسیب پذیر مى‌گردند. همین ویژگى‌ها سبب مى‌شود تا بیش از سایرین بزه دیده جرائم واقع گردند، زیرا طعمه‌هاى آسانترى و سهل‌الوصول ترى براى بزهکاران بالقوه جامعه مى‌باشند. به همین دلیل قانون‌گذار باید با استفاده از سازوکارهاى خاص خود یعنى، سازوکار جرم انگارى به حمایت کیفرى از این افراد بپردازد تا ضریب آسیب پذیرى آنها را پایین بیاورد. هر اندازه افراد اجتماع در دفاع از حقوق خودشان ناتوان تر باشند، قوانین کیفرى باید حمایت بیشترى از آنها را مورد توجه قرار بدهد. بنابراین اگر نظام عدالت کیفرى به بزه دیدگان خاص یا آسیب پذیر توجهى نشان ندهد نتیجه‌اى جز مأیوس شدن از این نظام و سرنوشتى جز بزه دیدگى دوباره براى آنان به همراه نخواهد داشت. بدین سان به منظور معطوف کردن توجه نظام عدالت کیفرى به بزه دیدگان خاص لازم است تا در مرحله نخست روند تدریجى و رو به تحولى را که جوامع انسانى در سطح بین‌المللى ـ به ویژه در پرتو اسناد حقوق بشرى ـ در نگرش انسان مدارانه به بزه دیدگان خاص طى کرده‌اند، بطور گذرا مورد بررسى قرار گیرد و سپس قوانین و مقررات ماهوى و شکلى کشورمان را در مورد بزه دیدگان خاص، مورد تجزیه و تحلیل قرار مى‌دهیم.

هدف از نگارش این کتاب؛ تحقیق در مورد بزه دیدگان خاص در پرتو ملاک‌ها و مفاهیم بزه دیده شناسى حمایتى مى‌باشد و با توجه به اینکه در سطح داخلى قوانینى مثل قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب  1381 قانون جامع حمایت از معلولان (ناتوانان) مصوب 1383 و همچنین در سطح بین‌المللى کنوانسیون حقوق کودکان مصوب 1989 و کنوانسیون حقوق معلولان (ناتوانان) مصوب 2006 وجود دارد که بعضى از قوانین فوق الاشعار جدید التصویب هستند بنابراین از نظر نگارنده ضرورى به نظر مى‌رسید که تحقیقى در این مورد انجام شود. به عبارت ساده تر حساسیت تضییع حقوق بزه دیدگان خاص یا آسیب پذیر از یکسو و خلأ تحقیقاتى راجع به این موضوع از سوى دیگر مهمترین هدف از دیدگاه محقق مى‌باشد که علیرغم مشکلات موجود ناشى از فقدان منابع و بکر بودن موضوع در حد بضاعت علمى خود به این مهم پرداخته شده است.

کتاب حاضر در دو بخش تنظیم گردیده است... .

بخش نخست: مفاهیم و مبانى نظرى

این بخش حاوى دو فصل مى‌باشد که به ترتیب موضوع فصل اول، مفهوم شناسى در پرتو بزه دیده شناسى حمایتى است و فصل دوم به تعریف آسیب پذیرى و انواع آن اختصاص یافته است. مطالب فصل اول در سه مبحث تدوین یافته است که در مبحث اول معناى حمایت و انواع آن، مبحث دوم تعریف بزه دیده و گستره مفهوم آن و همچنین در مبحث سوم به پیدایش بزه دیده شناسى و سیر تکاملى آن پرداخته شده است. اما فصل دوم به دو مبحث تقسیم شده است که در مبحث اول تعریف آسیب پذیرى و همچنین در مبحث دوم انواع ناتوانان مورد بررسى قرار گرفته است.

بخش دوم: حمایت کیفرى و شکلى (آیین دادرسى مدار) از بزه دیدگان خاص

این بخش مانند بخش قبلى حاوى دو فصل مى‌باشد که موضوع فصل اول حمایت کیفرى از بزه دیدگان خاص مى‌باشد و موضوع فصل دوم حقوق بزه دیدگان خاص در فرایند کیفرى است. فصل اول خود در چهار مبحث تدوین یافته است که مبحث اول تحت عنوان حمایت کیفرى از اطفال، مبحث دوم حمایت کیفرى از زنان، مبحث سوم حمایت کیفرى از ناتوانان و همچنین مبحث چهارم تحت عنوان حمایت کیفرى از سالمندان مورد بررسى قرار گرفته است. فصل دوم مشتمل بر سه مبحث است که در مبحث اول آن مرحله تعقیب و تحقیق، مبحث دوم دادرسى و صدور حکم و در مبحث سوم به بحث و بررسى اجراى حکم پرداخته شده است و در نهایت نتیجه گیرى ارائه خواهد شد.