فرهنگ لغت نوین المعجم الحدیث

از سال‌ها پیش‌که تدریس زبان عربی را در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی ایران شروع نمودم، به مشکلات و نیازهای دانشجویان ایرانی برای یافتن معانی گوناگون‌ وکاربردی‌ واژه‌های عربی پی بردم.

در طی این مدّت بارها دانشجویان از نگارنده درخواست کردند که فرهنگ لغتی برای آنان تألیف کنم تا بتوانند به آسانی به مقصود خود دست یابند و به کمک آن متون مطبوعاتی و نیز متون‌ ادبی معاصر را ترجمه کنند.

در پی درخواست‌های مکرّر و با توکّل به خداوند متعال و به امید برداشتن گامی کوچک در خدمت به زبان قرآن کریم، به گردآوری واژه‌هایی که امروزه در میان عرب‌زبانان کاربرد بیشتری دارد مشغول شدم، در ابتدای امر هدفم برآورده نمودن نیاز دانشجویان نسبت به قرائت مطبوعات بود، امّا با گذشت زمان برآن شدم که فرهنگ لغت را گسترش دهم، به امید آن‌که بتوانم بخشی از نیازهای طالبان زبان عربی به‌ویژه دانشجویان این رشته را برآورده سازم.

  برای جلوگیری از ضعف و نارسایی‌های موجود که در فرهنگ لغت‌های دیگر مشاهده نمودم و برای تکمیل کارم به بهترین نحو ممکن از سرکار خانم زهرا رحمانی که دیر زمانی نه چندان دور دانشجوی اینجانب در دانشکدة ادبیّات دکتر علی شریعتی در شهر مقدّس مشهد بودند و اکنون خود استادی فاضل و برجسته هستند، کمک جستم که با زحمات چندین ساله و بی‌وقفه ایشان و با صبر و حوصله در خور تحسین و دقّت فراوان تغییرات چشمگیری را در فرهنگ لغت بوجود آوردند و هزاران واژه و اصطلاح جدید به آن افزودند و از هیچ تلاشی در این زمینه فروگذار نکردند و چندین بار نیز زحمت بازخوانی، تطبیق و غلط‌گیری واژه‌ها را به دوش کشیدند و تا آخرین مراحل یار و مددکار اینجانب بودند واینک به لطف خداوند منّان حاصل سخت کوشی‌های پانزده ساله‌مان را تحت عنوان «المعجم الحدیث» یا «فرهنگ لغت نوین» به چاپ می‌سپاریم و با فروتنی اذعان می‌کنیم که کمال، مختصّ خداوند بلندمرتبه است؛ بنابراین هر کاری که انسان انجام دهد، به حکم جایزالخطا بودنش، کم و بیش با کاستی‌ها و لغزش‌هایی همراه است، لذا از استادان گرانقدر و دانشجویان گرامی درخواست می‌کنیم ما را از راهنمایی‌های خویش محروم نسازند و در صورت مشاهدة هر نوع اشکال مؤلّفین را از طریق این نشانی‌ها (تهران، شهرری، دانشگاه علم‌حدیث، گروه‌عربی یاzahrarahmani3@gmail.com  آگاه سازند تا إن شاءَ الله در فرصت‌ها‌ی آینده کمبودهای آن برطرف گردد.

پیش از مطالعة فرهنگ لغت نظر استادان فرهیخته و دانشجویان عزیز و نکته‌سنج را به مطالب زیر جلب می‌کنیم:

الف. نکته‌ها

1. المعجم الحدیث (فرهنگ لغت نوین)، فرهنگ لغت عربی به فارسی است که بیش از چهل هزار واژه و هزاران اصطلاح تازه به همراه بیش از پنجاه هزار کاربرد نو و جدید دارد.

2. اساس کار مؤلّفین در ضبط کلمات و معانی آن‌ها دو فرهنگ لغت عربی به عربی المـنجد فی اللّغة ‌و المـعجم ‌الوسیط بوده و از فرهنگ لغت‌های  عربی دیگر نیز کم و بیش بهره برده‌اند.

3. معادل‌ها و برابرنهاده‌های این فرهنگ لغت یک ترجمه خشک و بی‌روح از واژه‌های عربی نیست، بلکه در حدّ توان سعی شده معادل‌هایی انتخاب شود که به طور دقیق با معانی واژه‌های عربی و کاربرد آن‌ها نزد عرب زبانان مطابقت داشته باشد.

4. برای سهولت یافتن کلمات، حرف اوّل مبنای کار قرار گرفته است، مثلاً: «أبْکیٰ» در باب «أ» قرار گرفته و «تَدانِـی» در «تاء» و «غَوّاصَة» در «غین».

5. در خصوص فعل‌ها، صیغة مفرد مذکر غائب اساس کار قرار گرفته است؛ بنابراین جوینده باید به اوّلین صیغة فعل‌ها توجّه داشته باشد.

6. در مواردی که فعلی از قلم افتاده باشد می‌توان به هم خانوادة آن مانند مصدر، اسم فاعل و... رجوع کرد.

7. از آوردن واژه‌هایی که در زبان فارسی و عربی به یک معنی به کار می رود، پرهیز شده است.

8 . جمع واژه‌هایی که وزن و آهنگ آن‌ها برای فارسی زبانان نامأنوس است و یا کاربرد بیشتری دارد، آورده شده و از آوردن جمع‌هایی که فارسی‌زبانان با آن‌ها آشنایی دارند و یا کمتر استعمال می‌شود، خودداری شده است.

9. سعی شده ابتدا معانی پرکاربرد کلمات نوشته شود و سپس معانی کم کاربرد.

10. از آوردن واژه‌ها و الفاظ محلّی که در لهجه‌های گوناگون زبان عربی اختلاف دارند ، جز در موارد بسیار اندکی که ضرورت اقتضا کرده و معادل فصیحی برای واژه وجود نداشته خودداری شده است، مانند: نارنگی: یوسف أَفندی (سوریه و لبنان)، لالنکی (عراق)، مانْدرینا (تونس و الجزایر و مراکش) و سعی نموده‌ایم سلامت زبان عربی فصیح را کاملاً حفظ نماییم.

11. ابتدا معانی حقیقی کلمات و سپس معانی مجازی آن‌ها نوشته شده است، مثلاً، انقلاب: واژگون شدن، دمرو شدن (حقیقی) و کودتا (مجازی)، أَصْبَحَ: در وقت صبح قرارگرفت (حقیقی) و گردید (مجازی)، مازالَ: برطرف نشد (حقیقی) و هنوز (مجازی).

12. معمولاً معانی دقیق واژه‌ها از جمله دریافت می‌‌شود، لذا مؤلّف در حدّ ضرورت، پاره‌ای از کلمات را در قالب جمله معنا کرده است. در ضمن برای رعایت اختصار و پرهیز از پرحجم شدن کتاب تا آنجایی که معنای کلمه بدون آوردن جمله روشن بوده، از آوردن مثال خودداری شده است.

13. از آوردن معانی کم کاربرد و متروک کلمات پرهیز گردیده است.

14. دانشجویان زبان و ادبیات عربی باید به این مسأله توجّه داشته باشند که استفاده از فرهنگ‌ لغت‌های دو زبانه (عربی به فارسی) یک امر مقطعی و موقّتی است و مراجعه به این گونه فرهنگ‌لغت‌ها تا زمانی سودمند است که هنوز دانشجو تسلّط کافی برای استفاده از فرهنگ‌ لغت‌های یک زبانه (عربی به عربی) را پیدا نکرده است؛ بنابراین دانشجویان گرامی باید سعی کنند تا پس از پشت سر نهادن نخستین سال‌های تحصیلی به فرهنگ‌ لغت‌های عربی به عربی مراجعه کنند و بهتر آن است که به موازات استفاده از فرهنگ‌ لغت‌های عربی به فارسی، از فرهنگ لغت‌های عربی به عربی نیز استفاده نمایند.

15. سعی شده این فرهنگ لغت، زودیاب و مختصر باشد و به دانشجویان در قرائت مطبوعات و متون ادبی معاصر کمک کند، با این وجود، اساتید فاضل و باتجربه ‌نیز از آن بی‌نیاز نخواهند بود.

ب.سپاسگزاری