جامعه شناسی جنایی

یکی از موثرترین عوامل موفقیت در هر حوزه­ای درک و بینش صحیح و شناخت و آگاهی کافی نسبت به آن حوزه و مؤلّفه­های تاثیرگذار در آن است.

موفقیت و ناکامی، پیروزی و شکست، صعود و نزول، پیشرفت وعقب گرد در افعال و کردار و اعمال، ارتباط مستقیم با این شناخت و آگاهی دارد به نحوی که می­توان استمرار و اضمحلال حکومتها و دولتها و سلسله ها و تمدنهای بشری و قدرتهای کوچک و بزرگ منطقه ای و یا فرا منطقه ای را نیزناشی از درک صحیح و یا عدم اشراف و وقوف بر عوامل ذی مدخل فردی و اجتماعی از قبیل اعتقادات، سنتها، آداب، رسوم، عرف، ارزشها و همچنین عوامل محیطی، فرهنگی، اقتصادی دانست.

از میان زیر شاخه های علوم انسانی، جامعه شناسی به معنای أعم کلمه، شناخت جامعه با عنایت به کنش گران آن یعنی (بررسی علمی زندگی گروهی از انسانها) یکی از مباحث بسیار جدّی و پرمخاطب بوده است – البته نباید از نظر دور داشت که در خصوص جایگاه رشته حقوق نیازی به قلم فرسایی نمی باشد زیرا دنیایی از مفاهیم در این واژه نهفته است و بحث حق و تکلیف یکی از مباحث جدی جوامع بشری بوده است – لذا در اهمیت علم جامعه شناسی جنایی[1] تنها کافی است به این نکته بسنده نماییم که آن را تلفیقی از رشته جامعه شناسی و حقوق بویژه حقوق کیفری می توان به شمار آورد.

در این شاخه از حقوق (حقوق کیفری)، موضوع مورد مطالعه، گاهی حول محور مجرم است که باید از روشهای جرم شناسی مانند بررسی بالینی مجرم، مسائل زیست شناسی و روانپزشکی و رفتار بزهکار برای بررسی عِلّی موضوع استفاده نمود، و گاهی حول محور جرم است که باید از روشها و شاخص های جامعه شناسی جنایی مانند محیط اجتماعی که جرم در آن محیط متولد می گردد و مسائل پیرامونی که مجرم متاثر از آن گردیده است، پرداخته و مورد بررسی دقیق قرار گیرد.

به همین دلیل، مسائل اجتماعی و جامعه شناسی از دیرباز همیشه مورد توجه ارباب معرفت و حکما  واندیشمندان بوده است، به همین دلیل «هرودوت» مورّخ بزرگ یونانی که در سال 425 قبل از میلاد فوت نموده است در کتاب «مسافر کویر» خود که در خصوص جنگ ایران و یونان بود، سعی کرد روحیات مردم آن دوره را ترسیم نماید و «سقراط» فیلسوف بزرگ به خاطر افکارش محاکمه و به مرگ محکوم گردید، اما شاگردش افلاطون نه تنها در کتاب «جمهوریت» خویش یک مدینة فاضله آرمانی در خصوص جامعه انسانی ترسیم کرد، بلکه اولین آکادمی را برای ترویج علوم مختلف در سال 388 (قبل از میلاد) در اروپا تاسیس نمود، همچنین وی دارای تفکرات واقع بینانه تری از استاد خویش در خصوص مسائل اجتماعی بود و «ابن خلدون» که در سال 711 ه. ش در تونس متولد گردید دیدگاههای جامعه شناسانه خود را در کتاب (العبر) و آنچه به «مقدمه ابن خلدون» مشهور است نگارش نمود و ابوریحان بیرونی نیز که مدت 15 سال در هند زندگی می­کرد، به بررسی نحوه زندگی در جامعه مذکور در کتاب «مال الهند» پرداخت و نقش قابل توجهی که ابوعلی سینا و فارابی در این حوزه ایفا نمودند. البته برخی «آگوست کنت» دانشمند فرانسوی را به عنوان واضع اصطلاح جامعه شناسی می نامند، لیکن اولین کسی که اصطلاح جامعه شناسی جنایی را به کار برد «انریکوفری» ایتالیایی در سال 1889 می باشد؛ از این رو، از قدمت و عمر این علم در حدود 120 سال بیشتر نمی گذرد.

به هر روی، در کتاب پیش رو توجه کافی و دقت شایانی به عمل آمده است تا جامعه شناسی جنایی از منظر نظریه پردازان مختلف و با توجه به نقطه نظرات فکری آنان در تطور تاریخی، تقریر گردد؛ به همین جهت برخی از پاسخ هایی که در قرن هیجدهم یا قبل از آن به علل بروز جرم و دلایل نهفته در ورای سیر صعودی نرخ ارتکاب آن داده می­شد، شاید امروز برای افراد جامعه ای که در قرن بیست و یکم زندگی می­کنند، عجیب یا حتی مضحک به نظر برسد؛ اما بسیاری از نظریه هایی که در طول دو قرن اخیر ابراز گردیده است بستری برای نحوه نگرش نوین جامعه معاصر به جرم، مجرم، علل پیدایش آن و نحوه واکنش نهادهای رسمی کنترل اجتماعی مانند پلیس، مراجع قضایی و مراکز اصلاحی را مهیا نموده است . به بیانی دیگر، در این اثر تلاش شده است مبانی و علل بروز و ظهور این نظریه ها و اهداف آنها را با عنایت به شرایط و اوضاع و احوال علمی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی جامعه مورد نظر با توجه به انواع نگرش­های متفاوتی که در حوزه های اجتماعی وجود داشته است، بررسی شود و از دیگر سو با ادبیاتی نسبتاً آسان با چارچوب خاصّ علوم کیفری مراحل تکامل نظریه های مبحوثٌ عنه تبیین گردد، زیرا هیچ نظریه پردازی را در دنیای معاصر  نمی­توان یافت که متأثر از نقش نظریه های سابق نبوده باشد. و این نظریات می­تواند سنگ بنایی برای آینده پژوهی باشد؛ زیرا آینده پژوهی دانشی است که می­تواند با مطالعه دقیق و تحلیل روند گذشته و تطبیق آن با حال، راهی برای کشف  نظام مند فرصت­ها و چالش­های حال و آینده باشد، نگرش و اندیشیدن به آینده و طراحی آینده­ای که خیلی دور نخواهد بود و استفاده از روش­های علمی و واقع نگر، به انسان می­آموزد که نه تنها چگونه به مصاف آینده­ای مبهم برود، بلکه آن را مدیریت نموده و با مهندسی هوشمندانه به یک فرصت ذی قیمت تبدیل نماید.

بی تردید، تمهید ابزارهای نوین پیشگیری از وقوع جرائم و برخورد با عوامل زمینه ساز بزه، همسو با تغییر شیوه و ماهیت ارتکاب جرائم و پیچیدگی­های متنوع آن و با خروج از موضع انفعالی و مواجهه پیش دستانه و طراحی شده با جرائم نوظهور در حوزه­های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی مانند سرقت در رابطه با تجارت الکترونیک، جرائم سازمان یافته، پولشویی­های مترقی  و جاسوسی الکترونیکی، می­تواند الهام بخش آینده­ای روشن به لحاظ قانون­گذار می­باشد؛ همچنین بهره گیری از شیوه های نوین دادرسی و استفاده از فن آوری­های جدید از جمله دادرسی الکترونیکی و مجازی می­تواند در مدیریت چالش­های فراروی قوه قضاییه و ایجاد نظام قضایی سالم و کارآمد و پاسخگوی به مطالبات مردم بسیار حائز اهمیت باشد.