بررسی فقهی حکم اهانت به مقدسات ادیان

بیان مساله و تعیین قلمرو آن

قرن‌ها است که تاریخ شاهد نابردباری‌های مذهبی است یهودیان علیه مسیحیان، مسیحیان علیه یهودیان، و آن دو علیه مسلمانان و... . در دوران معاصر با توجه به تصویب قوانینی در راستای آزادی بیان وعقیده در مجامع حقوقی، مبارزه با ارزشهای والای دین اسلام و ارزشهای دیگر ادیان و هتک مقدسات آنها روند فزاینده‌ای گرفته است، مسأله توهین به پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) و دیگر انبیاء الهی در چند ساله اخیر به صورت یک حرکت مکرر درآمده است، سم پازل کارگردان وتهیه‌کننده فیلم "برائت از مسلمانان"، در بخشی از فیلم خود به حیات پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) در صدر اسلام می‌پردازد که با پخش صحنه های مبتذل علاوه بر توهین به پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، دین اسلام را به عنوان "سرطان" و مسلمانان را افرادی خشن، عقب مانده و طرفدار خونریزی معرفی می‌کند. لیور شلاین کمدین اسرائیلی در برنامه‌ای منکر عذراء بودن حضرت مریم(علیها السلام) شده بود وگفته بود: "حال که مسیحیان منکر هولوکاست می‌شوند من نیز مسیحیت را منکر می‌شوم"، و در فیلمی به نام «انجمنی در آسمان» که در اتریش به نمایش درآمد، «عشای ربانی»[1] به استهزاء کشیده شد، در این فیلم خدای یهود، مسیحیت و اسلام به صورت پیرمردی در صحنه‌ای مستهجن با ابلیس تصویر شده بود، در حالی‌که خداوند، ابلیس را دوست خود خطاب می‌کند و نیز حضرت مریم در صحنه‌ای مستهجن با ابلیس و حضرت مسیح(علیه السلام) تصویر شده بود.

در جامعه‌ی بحران زده امروزی که آرامش روحی متدینین آماج هجمه‌های ضد مذهبی است، اساسی‌ترین نیاز دین‌باوران، ایجاد امنیت و آسایش در پرتو عدالت بر محور حق‌گرایی، و راه یافتن در جهت تحکیم ارزشهای دینی است. تحقق این نیاز اساسی، نیازمند تحقیقی گسترده در زمینه رویکرد ادیان نسبت به مقدسات یکدیگر و مقدسات خودشان می‌باشد، که آیا اهانت به مقدسات ادیان جایز است؟، آیا با کرامت ذاتی پیروان آن منافات ندارد؟ و آیا با آزادی عقیده که غالب ادیان پرچم دار آن هستند در تعارض نیست؟

با مطالعه قوانین مدوّن در کشورهای مختلف در‌می یابیم که بحث اهانت به مقدسات ادیان به‌صورت کامل جرم‌انگاری نشده است وبرخی کشورها فقط در خصوص دین خاص[2] ویا موضوع خاصی قوانینی را وضع کرده‌اند، در قانون مجازات اسلامی ایران[3] هم فقط به مقدسات دین مبین اسلام پرداخته شده است؛ هر چند در بعضی از مقدسات، با ادیان الهی دیگر مشترک است؛ ولی پیرامون اهانت به مقدساتی که فقط اختصاصی آن ادیان می‌باشد، سخن به میان نیامده است واین خلأ حقوقی یعنی جرم‌انگاری توهین به مقدسات ادیان دیگر ناشی از عدم پرداخت گسترده به آن در منابع فقهی است؛ چرا که یک بحث منظم و علمی در این مجال صورت نگرفته است.

علاوه بر اینکه کشورهای اسلامی، صرفا برای جلوگیری از اهانتهایی که به پیامبر اسلام و مقدسات آن در کشورهای اروپایی و آمریکایی می‌شد، اقدام به طرح مسأله «مقابله با ارائه تصویر منفی از ادیان» در کمسیون حقوق کردند که در پی آن قطع‌نامه‌هایی در این زمینه منتشر شد و پس از آن شورای حقوق بشر این روند را در سال 1385و1386ه ش(2007و2008ه م) ادامه داد. این قطع‌نامه‌ها، شاید از این جنبه که مقدسات اسلام در برابر هجمه‌های دیگران در أمان بماند، قابل تحسین باشد ولکن این مسأله ابعاد دیگری هم دارد که باید مورد مطالعه و بررسی قرار بگیرد، مثلا التزام به این قانون مستلزم جرم‌انگاری توهین به مقدسات دیگر ادیان است که هنوز از جهت فقهی، مورد تحقیق واقع نشده است. وهمین امر باعث می‌شود که مسئولین کشورهای اسلامی با پای لرزان، برای تصویب این قطع‌نامه‌ها گام بردارند، در حالی‌که با شفاف‌سازی این موضوع و ارزیابی این قطع‌نامه‌ها بر اساس تحقیقات گسترده، جزم و اراده آنها در این زمینه راسخ می‌گردد.

در منابع اصیل فقه شیعه آیات و روایاتی وجود دارد که مسیر را برای پویندگان راه حقّ وحقیقت روشن می‌کند، آیاتی چون آیه نهی از ناسزاگویی به مقدسات ادیان دیگر، در شرایطی که از ناحیه آنان نسبت به مقدسات ما، احتمال واکنش برود، آیه تحریم هتک حرمت شعائر الهی که حریمی برای مقدساتی که شعائر شده‌اند ایجاد می‌کند ولو اینکه این مقدسات متعلق به ادیان غیرالهی باشد، روایاتی که مؤمنان را به داشتن اخلاق نیکو و برخوردی مناسب با اهل دیگر ادیان دعوت می‌کند تا دل آنان نسبت به اسلام نرم شود، وبسیاری از ادله دیگر که در فروعات فقهی فقهاء به چشم می‌خورد.

در این پژوهش بخاطر خلأ بحث‌های عمیق فقهی در زمینه رویکرد دین اسلام نسبت به مقدسات ادیان دیگر، بنا داریم منابع فقه شیعه را در این موضوع مورد مداقّه و بررسی قرار دهیم، بدین ترتیب که بعد از توضیح مفاهیمی چون اهانت، مقدسات و دین و نیز بیان مفاهیم مشابه و مرتبط، در منابع فقهی موجود به بررسی حکم این مسأله بر اساس ادله جواز (مانند حرمت حفظ کتب ضلال وبسیاری از اطلاقات موجود در باب جهاد وابواب دیگر که اسقفها ورهبانان را شامل می‌شود) و ادله عدم جواز (مانند حرمت نقض کرامت انسان وسیره پیامبر(صلی الله علیه وآله) واهل بیت(علیهم السلام) در مواجه با اهل ادیان دیگر) پرداخته می‌شود تا از لابلای فروعات فقهی که فقهاء مطرح کرده‌اند، آراء ایشان را در زمینه اهانت به مقدسات ادیان، همراه با ذکر ادله‌ای که بیان نموده‌اند گردآوری کنیم و رأی صحیح ومستدل را از نظر اسلام معرفی نماییم.

مفروض، سؤالها وفرضیه ها

سؤال اصلی: مهمترین سؤالی که در این پژوهش مطرح می‌شود و درصدد جواب از آن هستیم از این قرار است: حکم اهانت به مقدسات هر یک از ادیان الهی ونحله‌های غیرالهی چیست؟

سؤالات فرعی: پاسخگویی به پرسش اصلی این پژوهش مستلزم طرح پرسشها‌ی فرعی‌تری است که زاییده و تحلیل یافته از سؤال اصلی و یا مرتبط با آن است؛ لذا بحث و بررسی آنها اجتناب ناپذیر و ضروری خواهد بود.

1. فرق اهانت با سب، شتم،قذف و افتراء چیست؟


2. حکم احترام به مقدسات ادیان دیگر چیست؟


3. چگونه کرامتی برای انسان قابل پذیرش است، ذاتی یا غیر‌ذاتی؟

سؤالات فرعی‌تر:

1. در حکم جواز یا عدم جواز فرقی بین مقدساتی که موجب ضلال می‌شوند با دیگر مقدسات وجود دارد؟


2. حکم مقدسات ملّی از حیث جواز و عدم جواز اهانت چگونه است؟


3. حکم مقدساتی مانند تورات که تحریف در آن واقع شده چگونه است؟

مفروض:

اگر مقدسات ادیان دیگر از مقدسات دینی ما هم به شمار برود، اهانت به آن جایز نیست؛ ولی درغیر این صورت خواه در مقابل ارزشهای دین مبین اسلام قرار بگیرد یا نگیرد، اگر در اهانت به آن احتمال تبعات و پیامدهای سوئی برای مسلمانان یا جامعه اسلامی برود، جایز نیست. هرچند بر اساس حکم اولی جایز و بلکه راجح باشد.

فرضیه مخالف

برخی از نواندیشان معاصر بر این باورند که از ارزشهای متعالی اخلاقی و دینی، احترام به باورهای دیگران و پرهیز از اهانت وتمسخر است. این هدف نیازمند فرهنگ‌سازی بین المللی است وباید اعلامیه‌ای جهانی تدوین شود و در آن اهانت به باورهای دینی همه ادیان ومذاهب ممنوع گردد. البته این نواندیشان حفظ مقدسات اسلام در مقابل اهانتها وتمسخرها را در گرو به رسمیت شناختن آزادیهای مذهبی واحترام به باورهای دینی می‌دانند که در این قسمت اگر مرادشان از احترام، عدم اهانت باشد تا حدّی با ما موافقند[4].  

پیشینه

علیرغم اهمیت فراوان درک موضع‌گیری اسلام نسبت به مقدسات ادیان دیگر، مخصوصا در عصر ما که ابتلاء شایع و رایج است، موضوع این پژوهش تا بحال از لحاظ فقهی به صورت علمی ومنظم در فقه شیعه و حتی در مباحث رایج متفکران، مورد  بحث و بررسی قرار نگرفته است و آنچه از فقهاء در این زمینه موجود است، فروعاتی است مختص به ابواب دیگر فقه  که به بعضی از مصداقهای اهانت پرداخته‌اند و به حکم موضوع مورد بحث ما به صورت مطلق اشاره کرده‌اند، مانند باب جهاد و سبّ و... . بله، در باب اهانت به مقدسات اسلام بابی اختصاص داده شده به نام "حرمة الاهانة بالشعائر" که از بحث ما أخص می‌باشد.

هدف تحقیق

این رساله در نظر دارد از لابلای فروعات فقهی که فقهاء مطرح کرده‌اند، آراء ایشان را در زمینه اهانت به مقدسات ادیان، همراه با ذکر ادله‌ای که بیان نموده‌اند، گردآوری کند و رأی صحیح و مستدل را معرفی نماید؛ تا در بخش حقوقی، کار برای قانونگذار، آسان و سهل گردد و در صحنه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نوع رفتار و برخوردهای مسئولین مشخص شود.

و همچنین فتح بابی برای دیگر پژوهشگران شود، تا در این مجال، قلم‌زنی کنند و ابعاد دیگر قضیه را چه در بعد حقوقی و چه کلامی، مورد بحث وبررسی قرار دهند.

روش وساختار پژوهش

چون این تحقیق به دنبال روشن شدن حکم بعضی از فروعاتی است که مرتبط با مقدسات ادیان مختلف است؛ لذا با بهره‌گیری از کتابهای موجود شیعه سعی می‌شود که مطالب، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. ابزار روش گردآوری مطالب نیز بیشتر کتابخانه‌ها، آرشیو مجلات، مجلات اینترنتی، نرم‌افزارها وگاهی استفاده از نظرات برخی از اساتید وصاحب نظران این فنّ است.

این کتاب مشتمل بر یک مقدمه، متن و نتیجه‌‌گیری خواهد بود. در مقدمه از طرح مسأله، سؤالات مطرح شده، فرضیه‌، پیشینه پژوهش، هدف وروش وساختار آن بحث خواهد شد.

متن، شامل چهار بخش ونتیجه‌گیری می‌باشد که در نخستین بخش، سه فصل گنجانده شده است؛ فصل اول: مفهوم شناسی اهانت، دین، مقدسات، اهل کتاب، اهل ذمه، معاهد، کرامت، سبّ، هجاء، لعن و قذف، و فصل دوم: جایگاه توهین به مقدسات در کتاب مقدس، وفصل سوم: توهین به مقدسات ادیان از منظر حقوق کیفری، ودر بخش دوم که به بررسی ادله حرمت اهانت به مقدسات ادیان دیگر پرداخته می‌شود، دو فصل آیات وروایات گنجانده شده است وبخش سوم که مربوط به ادله احترام به مقدسات ادیان دیگر می‌باشد. در چهار فصل: تعظیم شعائر، صحت عبادت در معابد غیراسلامی، عدم جواز تخریب معابد، لزوم رعایت اخلاق نیکو برای جذب غیرمسلمانان، تنظیم شده است ودر بخش پایانی هم ادله وجوب اهانت به مقدسات ادیان دیگر مورد بررسی و مداقه قرار گرفته است که در دو فصل وجوب اتلاف موجبات ضلال واطلاقات ارائه شده است.