حق بر آب آشامیدنی سالم در حقوق بین الملل بشر

آب برای زندگی و ادامه حیات ضروری است؛ با این حال میلیون ها نفر از مردم جهان با کمبود آب و مبارزه‌ای دائمی به منظور تأمین آب سالم برای نیازهای اساسی خود مواجهند. هرساله میلیون‌ها کودک همچنان از بیماری‌های قابل پیشگیری ناشی از آب ناسالم می‌میرند . فاجعه‌های طبیعی مربوط به آب، مانند سیل‌ها و توفان‌ها برخی از فقیرترین کشورهای جهان را آزار داده و گرسنگی و سوءتغذیه را تشدید می‌کند. در دهه گذشته برای تأمین دسترسی مردم به آب آشامیدنی سالم و بهداشتی پیشرفت چشمگیری به وجود آمده، اما برای تعمیم این خدمات ضروری به مردم فقیر و کسانی که همچنان از آن محرومند، هنوز تلاش فراوانی لازم است.

اهداف مربوط به آب و فاضلاب که تا سال 2015 باید از سوی جامعه بین‌المللی تحقق می‌یابد، گامی اساسی به سوی هدف نهایی ایجاد حق بر آب آشامیدنی سالم و امکانات کافی دفع بهداشتی فاضلاب برای همه است. امکان دسترسی به آب آشامیدنی و دفع بهداشتی فاضلاب نیز برای دستیابی به سایر هدف‌های توسعه هزاره، مانند کاهش فقر، گرسنگی و سوءتغذیه، کاهش مرگ و میر کودکان، برابری جنسیتی، فراهم نمودن فرصت بیشتر برای آموزش و پرورش ، توسعه پایدار و سلامت محیط زیست، ضروری است. زنان و دختران حمل و نقل کنندگان اصلی آب برای خانواده ها یشان در جهان هستند.این وظیفه‌ای است که زمان و انرژی ارزشمندی را به مصرف می رساند که درغیر این صورت دختران می‌توانند آن را صرف رفتن به مدرسه کنند.

آب علاوه بر تأمین نیازهای اساسی انسان مانند آشامیدن، پخت و پز و بهداشت، به توسعه پایدار نیز کمک می‌کند. آب منبع مهم انرژی در برخی مناطق دنیاست؛ در حالی که در بخش‌های دیگر جهان به این منظور از آن استفاده نمی‌شود. آب برای کشاورزی و بسیاری فرایندهای صنعتی نیز ضروری است. به عنوان مثال، در بیشتر کشورها بخش جدایی‌ناپذیر صنعت حمل و نقل می‌باشد. اما با توجه به طبقه‌بندی یادشده، جهان در قرن حاضر با معضل کمبود آب آشامیدنی، یعنی ابتدایی‌ترین و مهم‌ترین نیاز و حق انسانی روبروست و حق بر آب در بخش کشاورزی، محیط زیست و صنعت در جایگاه بعدی قرار دارد. کمبود آب آشامیدنی، با توجه به نقش حیاتی خود، روزبه روز برای سازمان‌های بین‌المللی، دولت‌ها و سیاستمداران جهان مفهوم بیشتری می‌یابد. بنا بر آمار تأییدشده از سوی "سازمان بین‌المللی صندوق حمایت از کودکان ملل متحد"، در حال حاضر 2/1 میلیارد نفر، یعنی حدود 20 درصد مردم جهان از آب آشامیدنی محروم هستند.[1] حق بر آب آشامیدنی از حقوق مهم انسانی است؛ تا جایی که کمیته حقوق بشر برای احترام و رعایت این حق همواره به دولت‌ها تذکر می‌دهد. حق بر آب آشامیدنی که به دلیل ارتباط با سایر حقوق نسل اول و دوم حقوق بشر و همچنین با حقوق محیط زیست و حق بر توسعه به عنوان طیف سوم حقوق بشر نه تنها عدم رعایت و احترام به آن موجب نقض دیگر حقوق می‌شود، بلکه بسیاری از کارشناسان معتقدند که برای حفظ این ماده حیاتی نبردهایی آغاز شده و جنگ بعدی، جنگ آب شرب است. کشورها باید برای رودخانه‌های مرزی و منابع مشترک آب، مدیریت و برنامه‌ریزی‌های مؤثری داشته باشند. جنگ اعراب و اسرائیل در سال 1967[2]، به خاطر دسترسی به آب بود، پس باید از منازعات آینده جلوگیری کرد.

همچنین حق برآب آشامیدنی سالم ازجمله حقوق اقتصادی است که با دیگر حقوق مدنی وسیاسی درارتباط می باشد وعدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم هم موجب نقض حقوق مدنی و سیاسی وهم موجب نقض حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است. شناسایی این حق در اسناد بین المللی به صورت صریح نیست و به صورت ضمنی مورد شناسایی قرار گرفته است.دولت ها به سبب تضمین حق برآب آشامیدنی سالم ملزم به احترام، حمایت و اجرای این حق هستند که برای تضمین این حق مکانیزم ها وسازوکارهای بین المللی نقشی به سزا در زمینه نظارت بررعایت حق برآب آشامیدنی سالم دارند.

درفصل نخست این کتاب منابع، مبانی و سیر تحول تاریخی اسناد بین المللی حق برآب آشامیدنی سالم مورد بررسی قرار گرفته که برای ارائه چارچوب تئوریک بحث از سیرتحول تاریخی حقوق بشر معاصروهمزمان سیرتحول تاریخی حق برآب آشامیدنی سالم ومبانی نظری درنظر گرفته شده و جایگاه حق برآب آشامیدنی سالم درعرف، رویه قضایی و حقوق ایران نیز بحث شده است. فصل دوم به محتواومفهوم حق برآب آشامیدنی سالم درمیثاق و ارتباط این حق بادیگر حقوق اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی و درنهایت تعهد دولت ها اشاره شده است. در فصل پایانی با در نظر گرفتن سازوکارهای موضوعی، سازوکارهای مبتنی بر معاهدات بین‌المللی و سازوکارهای غیردولتی تأمین‌کننده آب آشامیدنی سالم به معرفی این سازوکارها، مجموعه اهداف و وظایف‌شان پرداخته شده است.