نظام حقوقی حاکم بر قراردادهای نفتی

ریشه واژه نفت در زبان فارسی به طور یقین مشخص نیست. به عقیده زبان شناسان نفت از کلمه اوستایی ( نپتا) گرفته شده است که کلدانیان و اعراب آن را از زبان مادی گرفته و ) نفتا ) خوانده اند . پترولیوم (petroleum) واژه ای لاتین برابر نفت است که از دو کلمه پترا (petra) به معنی سنگ و (oleum) به معنی روغن گرفته شده است .پترولیوم در واقع مواد هیدروکربنی هستندکه به صورت طبیعی عمدتاً در سنگ‌های رسوبی وجود دارند.

پترولیوم می‌تواند به صورت فازهای مختلف، از جمله فاز گازی، نظیر گاز طبیعی (natural gas)، فاز مایع، نظیر نفت خام (crude oil) و فاز جامد، مانند قیر (asphalt) در خلل و فرج و شکستگی‌های سنگ‌ها تجمع یابد.

به نظر می‌رسد در خصوص نحوه شکل گیری نفت دو نظریه متضاد وجود دارد. طرفداران نظریه اول معتقدند نفت منشاء غیر آلی دارد. معتقدان به این نظریه مانند مندلیف باور به منشاء ماگمایی هیدروکربن‌ها داشتند و بیان می‌کردند که گوشته زمین دارای آهن کاربید است که می‌تواند به آب‌های نفوذ کننده واکنش نشان داده و متان و دیگر هیدروکربن‌ها را تشکیل دهد. در این میان برخی از محققان نیز معتقدند، در زمان تشکیل سیاره زمین مقدار زیادی گاز co₂ در درون زمین به تله افتاده است و این گازها به مرور زمان در اثر گسل‌هایی به سمت بالا مهاجرت کرده و وارد پوسته زمین شده اند و در حوضه‌های رسوبی به دام افتادند و با آب‌های موجود واکنش داده و هیدروکربن‌ها را تشکیل دادند.

اما نظریه دوم که طرفداران و مستندات بیشتری نیز دارد معتقد به منشاء آلی نفت می‌باشد. طرفداران این نظریه معتقدند که از ته نشین شدن مواد آلی حاصل از بقایای گیاهان و جانوران همراه با رسوبات، در یک حوضه رسوبی در حال فرونشینی و با گذشت زمان، که ژرفای تدفین افزایش یافته و رسوبات دچار افزایش دما و فشار می‌شوند، این مواد آلی به تدریج تبدیل به کروژن و نهایتاً نفت و گاز می‌شوند.

اگر بخواهیم به طور دقیق تر نحوه شکل گیری نفت را بررسی کنیم باید گفت، نفت از بقایای موجودات بسیار ریزی بنام پلانکتون پدید آمده است . پلانکتونها حدود 600 میلیون سال پیش در کناره دریاها زندگی می‌کردند . هنگامی‌که این موجودات می‌مردند، با گل و لای همراه آب رودخانه به درون دریاها می‌رفتند و  ته نشین می‌شدند . مواد رسوبی لایه به لایه روی هم انباشته می‌شدند، وزن و فشار لایه‌های بالایی، مواد رسوبی طبقات زیرین را فشرده و متراکم می‌کرد . توده موجودات ذره بینی، بین لایه‌ها، بر اثر عمل باکتریها و حرارت طی زمانی نامعلوم تغییر شکل داده و بصورت نفت و گاز در آمده است . امروزه نفت و گازی که از بقایای همان موجودات پدید آمده در خلل و فرج بعضی از لایه‌های رسوبی یافت می‌شود .

پس دانستیم که نفت از موجودات زنده ذره بینی پدید آمده اما نباید تصور کرد که این تغییر ناگهانی صورت گرفته، بلکه بر اثر عمل تدریجی باکتریها و یک رشته فعل و انفعالات، اجساد این موجودات بصورت نفت درآمده است . طی دورانهای گذشته فشارهای شدید داخل، لایه‌های زمین را به طرف بالا حرکت داده و این تغییرات، بین لایه‌های زمین فضاهایی بوجود آورده است و نفت در آن فضاهای خالی جمع شده است . جنس لایه‌هایی که نفت در آن جای گرفته، بیشتر از سنگهای آهکی و شنی منفذدار و متخلخل است. در این لایه‌های منفذدار، آب و نفت و گاز به ترتیب وزن مخصوصشان روی هم قرار گرفته اند. آب که از همه سنگینتر است زیر می‌ماند، نفت روی آب و گاز روی نفت انبار می‌شود.

ماده نفت از دو عنصر کربن و هیدروژن تشکیل شده است، از اینرو آن را هیدروکربور می‌نامند .

نفت ترکیب شیمیایی خاصی ندارد، زیرا کربن و هیدروژن به گونه‌های مختلفی با یکدیگر ترکیب می‌شوند . گاه یک نسبت هیدروژن با یک نسبت کربن ترکیب می‌شود و یک نوع ماده نفتی بوجود می‌آید، گاه چهار نسبت هیدروژن با یک نسبت کربن ترکیب می‌شود و یک نوع ماده نفتی دیگر پدید می‌آید . بنابر این با ترکیبات مختلف کربن و هیدروژن، هزاران نوع ماده نفتی ایجاد می‌شود .

در نتیجه ترکیبات گوناگون کربن و هیدروژن، مواد نفتی جامد، مایع و گاز بدست می‌آید. از ترکیب ساده و سبک این دو عنصر یعنی کربن و هیدروژن، گازی به نام متان تولید می‌شود که اصطلاحاً به گاز طبیعی معروف است . این گاز در کره زمین به آسانی یافت می‌شود و نیازی به ساختن آن در کارخانه‌های تولید گاز نیست . اگر کربن وهیدروژن بصورت پیچیده تری ترکیب شوند، ماده سخت و سیاهرنگی به نام تار یا قیر بوجود می‌آید. گاهی این دو عنصر به گونه ای ترکیب می‌شوند که نفت مایع حاصل می‌شود . ترکیبات مایع از گاز سنگین تر و از جامد سبکترند . بیشتر مردم فکر می‌کنند که نفت همان ماده ای است که برای سوخت از آن استفاده    می‌کنیم ؛ اما در حقیقت، کربن و هیدروژن به روشهای گوناگون با یکدیگر ترکیب می‌شوند و انواع مختلفی از مواد نفتی را پدید می‌آورند که هریک از آنها با دیگری کمی‌تفاوت دارد . سبک ترین آنها بنزین است که برای سوخت موتور بکار می‌رود و سنگین ترین آنها گریس و روغن موتور است که برای نرم و روان کردن قسمتهای مختلف ماشین و موتور مورد استفاده قرار می‌گیرد .

در لایه‌های زیرین زمین، انواع زیادی از نفت مایع با یکدیگر مخلوط می‌شوند و ماده درهم و برهمی‌به نام نفت خام بوجود می‌آورند . این همان مایعی است که با پمپ از داخل زمین به چاههای نفت کشیده می‌شود .

نفت خام (Crude Oil) :

مخلوطی طبیعی از هیدروکربن‌های مایع است که هم در مخازن زیرزمینی و هم در سطح، بعد از گذر از تفکیک کننده‌های مختلف به صورت مایع باقی   می‌ماند. خواص فیزیکی و شیمیایی هیدروکربن برای مهندسین مخزن و تولید بسیار مهم است، زیرا خواص فیزیکی و شیمیایی هیدروکربن، برروی حرکت سیالات درون مخزن و مقدار واقعی تولید هیدروکربن تأثیر خواهد گذاشت. انباشته شدن مواد هیدروکربنی در زیر سطح زمین در سنگ‌هایی صورت می‌گیرد که توانایی نگهداری و انتقال سیالات را داشته باشند. این سنگها، مخزن (reservoir) نامیده می‌شوند. تجمع مواد هیدروکربنی به صورت اقتصادی در سنگ مخزن منوط به وجود عوامل متعددی است.

وزن مخصوص نفت خام :

از خواص فیزیکی نفت خام که ارزش اقتصادی نفت خام بر مبنای آن سنجیده می‌شود، وزن مخصوص آن می‌باشد. لذا سنجش و نحوه محاسبه فرمول آن مهم است. اکثر کشورهای جهان، وزن مخصوص نفت خام را برحسب درجه A.P.I که یک درجه بندی آمریکائی است، محاسبه می‌کنند. مشابه همین درجه بندی و سنجش، وزن مخصوص نفت خام را در کشورهای اروپائی با درجه بندی Baume محاسبه می‌کنند که از لحاظ مقدار اندکی از درجه A. P.I کمتر می‌باشد.

تاثیر درجه حرارت بر وزن مخصوص نفت خام :

از عواملی که سبب تغییر در وزن مخصوص نفت خام می‌شوند، تغییرات دما است. یعنی با بالارفتن دما، وزن مخصوص کمتر شده و به درجه A. P.I افزوده می‌شود. همچنین بالا رفتن درجه حرارت اثر معکوس بر روی ویسکوزیته نفت خام می‌گذارد.

انواع مختلف نفت برحسب A.P.I :

نفت سنگین با 10 الی 20 درجه A.P.I نفت متوسط با 20 الی 30 درجه A.P.I نفت سبک با بیش از 30 درجه A.P.I مطلوبیت و ارزش نفت به موارد فوق و سبک یا سنگین بودن آن است. قطران و نفت سنگین نسبت به نفت خام از مطلوبیت کمتری برخوردار است، زیرا نمی‌توان به همان آسانی آنها را به بنزین تبدیل کرد و پس از فرآوری و پالایش آنها مقادیر زیادتری از فرآورده‌های نفت سنگین بر جای می‌ماند. همچنین آن حاوی گوگرد و نیتروژن زیادتری نسبت به نفت خام بوده و در برخی نواحی مقدار زیادی فلز، بویژه نیکل و انادیوم دارد. مشخصات فوق در میادین مختلف و حتی افق‌های مختلف یک میدان متفاوت است و در قیمت آن تاثیر می‌گذارد.