توهین به ادیان بر اساس فقه و اسناد بین الملل

دین، فی­نفسه و ماسوای توجه به صاحبان دین و دینداران، دارای حقی نمی­باشد، لذا توهین به ادیان، در منابع فقهی و اسناد بین‌المللی به صورت مستقل دارای محکومیت نیست؛ اما هر آنچه که از دیدگاه اسلام در شمار مسائل ضروری و قطعی قرار گیرد، توهین به آن، جرم است؛ مانند توهین به قرآن، مسجد الحرام، کعبه و سایر شعائر الهی و مقدسات ضروری اسلام، اگر چه از نظر «میزان مجازات» با هم تفاوت دارند.^[1]

قرآن کریم اصل عدم توهین را حتی درباره بت‌پرستان نیز مطرح می‌کند:

 «وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ؛^[2]

و آنهایی را که جز خدا را می‌خوانند، دشنام مدهید که آنان از روی دشمنی و به نادانی خدا را دشنام خواهند داد».

عنوان توهین در کتب قواعد فقهی تحت عنوان: «قاعده حرمت اهانت به محترمات»^[3]و به مناسبت در باب‌های مختلف فقهی آمده است. اهمیت توهین به آنچه که در شریعت اسلام محترم است تا جایی است که در برخی مراتب آن موجب کفر و ارتداد می­شود. در نظام حقوقی ایران نیز به تأسی از فقه امامیه، اطلاق ارتکاب جرم توهین به فاعل را مستلزم احراز قصد او می­داند. در میان انواع توهین، توهین به مقدسات، شخصیت‌های مذهبی، مفاهیم، آداب و باورهای مذهبی حایز اهمیت است.

به محکومیت توهین به ادیان و مؤلفه­های دینی در اسناد بین­المللی حقوق بشری و اسناد موضوعه جهانی چون منشور ملل متحد، اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاقین 1966م. در خصوص حقوق اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و همچنین بیانیه رباط، منشور عربی حقوق بشر اتحادیه عرب و مجموعه اعلامیه­های کمیسر حقوق بشر و غیره به طور ضمنی اشاره شده است.

در حقیقت توهین به مقدسات شامل اقداماتی است که توهین به خدا، ادیان، شخصیت­های مقدس و محترم در مذاهب مختلف را مد نظر دارد. این اقدام در برخی کشور­ها از جمله آلمان^[4]، ایتالیا^[5]، ایران^[6] و ایرلند^[7] جرم محسوب می­گردد.

این جرم انگاری یا محدود به توهین به دین اکثریت می گردد، یا این که توهین به همه ادیان را شامل می شود که مفهوم قانونی «Blasphemy» نیز در سال‌های اخیر درحقوق انگلستان مطرح شده و آن فقط در باره دین مسیحیت است، در صورتی که همراه با توهین و بی‏حرمتی باشد، موجب محکومیت است.^[8]

توهین به ادیان در قیاس با توهین به مقدسات ادیان مطلق است؛ بدین توضیح که توهین به ادیان شامل توهین­هایی بدون توجه به وجود و عدم وجود پیروان آن می­باشد. با این بیان که دینی به عنوان مجموعه آموزه‌های بینشی و ارزشی در نظر گرفته شود؛ حال چه بسا این دین به لحاظ پیرو فاقد اشخاص معتقد باشد. وهمچنین در توهین به ادیان لازم نیست که شخصی به طور مستقیم مخاطب توهین باشد.

حال سخن در این است که آیا دین به خودی خود دارای حقی است تا تکالیفی متوجه آن شده وموجبات ممنوعیت توهین به آن را فراهم آورد یا این دینداران هستند که صاحبان حق بوده و با توهین به این افراد، توهین کنندگان مستوجب ومستحق مجازات می باشند؟!

عنوان توهین در کتب قواعد فقهی تحت عنوان قاعده حرمت اهانت به محترمات و به مناسبت در باب‌های مختلف فقهی آمده است، که مجازات آن بر اساس انواع توهین اعم از توهین‌های حدی و تعزیری متفاوت می­باشد. اهمیت توهین به آن چه که در شریعت اسلام محترم است تا جایی است که در برخی مراتب آن موجب کفر و ارتداد می‌شود. در نظام حقوقی ایران نیز به تأسی از فقه امامیه، اطلاق ارتکاب جرم توهین به فاعل را مستلزم احراز قصد او می‌داند و این نیز بازگشت به مقام والا و کرامت انسان دارد.

ارائه راهکار­ها و راهبرد­های بین المللی در مقابله با توهین به مذهب که در این روزگار از سوی ایادی غرب استمرار دارد، بسی ضروری می­نماید. که در بخش پایانی این کتاب بدان می­پردازیم.

بدون شک یکی از علل اصلی استمرار این قبیل تحرکات از سوی غربی‌ها پیش از آن که بی نزاکتی توهین کنندگان را به اثبات برساند، خبر از بی توجهی مسلمین و دول آنها دارد.

اهداف تحقیق حاضر را در دو حیطه نظری وعملی می توان به شرح زیر بیان داشت:

1. آشنایی با جرم انگاری توهین به ادیان در فقه و بیان حساسیت دینی آن در ادیان آسمانی.


2. تبیین جایگاه و قلمرو توهین به ادیان در نظام حقوقی اسلام و اسناد بین الملل موجود.


3. ایجاد راهکار‌ها و راهبردهای جلوگیری از توهین به ادیان در سطح جهان.


4. بیان وجوه افتراق و اشتراک توهین به ادیان در حقوق اسلام ودیگر نظام‌های حقوقی جهان.
   

   براساس مسئله تحقیق، این سؤال مطرح است که:

   
   

   آیا توهین به ادیان به عنوان مفهوم مستقل از توهین به دینداران در فقه و اسناد بین الملل دارای ممنوعیت و محکومیت است؟

   
   

   برخی سؤالات فرعی از این قرار است:

   
   

1. معنا و مفهوم حقوق ادیان چیست؟


2. تاریخچه توهین به ادیان در فقه اسلامی و اسناد بین المللی چیست؟


3. نظر فقها در خصوص توهین به ادیان چیست؟


4. توهین به ادیان در سایر مذاهب اسلامی چه جایگاهی دارد؟


5. چه اسناد بین‌المللی و یا اسناد موضوعه جهانی در خصوص محکومیت توهین به ادیان وجود دارد؟


6. محدودیت‌های ذاتی آزادی بیان در فقه و اسناد بین الملل چیست؟


7. راهکارها و راهبردهای فقهی- حقوقی در صحنه بین الملل برای پیشگیری از توهین به ادیان چیست؟

با وجود اهمیت موضوع تحقیق از حیث جلوگیری از توهین­های مداوم ایادی غرب و دشمنان دین بخصوص دین اسلام، تحقیق جامعی در زمینه توهین به ادیان صورت نگرفته؛ چه برسد به توهین به ادیان در فقه و اسناد بین الملل. درست است که در زمینه توهین به مقدسات، مقالات و پایان نامه‌هایی موجود است، ولی حیث و جهت بحث با تحقیق حاضر متفاوت است.

 در غرب بیش از هفده کتاب با عنوان بلاسفمی^[9] وجود دارد که به زبان انگلیسی است، ^[10] ولی در ایران کتابی تحت عنوان توهین  به ادیان و یا توهین  به مقدسات وجود ندارد؛ هرچند کتاب «آزادی دینی از منظر حقوق بین الملل با نگاهی به ره­یافت اسلامی» دکتر سعید رهایی در فصل­هایی به توهین به ادیان با توجه به اسناد بین المللی اشاره داشته است.

مقالات و پایان نامه ذیل نیز درزمینه توهین به مقدسات نوشته شده است:

1. مقاله «جرم اهانت به مقدسات در نظام حقوقی اسلام و کامن لا»، از سید حسین‌هاشمی.

2. مقاله «مسئولیت بین المللی اهانت به مقدسات مسلمانان جهان از دیدگاه حقوق بین الملل»، از عباس علی عمید زنجانی

3. مقاله «آزادی بیان در اعلامیه جهانی حقوق بشر و موضوع توهین به ادیان»، از کامران‌هاشمی.

4. مقاله «بررسی جرم اهانت به مقدسات اسلام»، از عباس زراعت.

5. پایان نامه «جرم اهانت به مقدسات مذهبی»، از کمال الدین موسوی کمانی به راهنمایی استاد مصطفی محقق داماد.

6. پایان نامه «توهین به مقدسات دینی در حوزه آزادی مطبوعات در ایران، انگلستان و ایالات متحده»، از محمد‌هاشمی.

محکومیت توهین به ادیان آسمانی و حتی ادیان رسمی غیر آسمانی در تمام شرایع و قوانین وجود دارد، ولی آیا حقی به نام حقوق ادیان به رسمیت شناخته شده است، تا بدین وسیله بتوان راهکارهایی برای جلوگیری از این توهین و اهانت‌ها در مجامع دینی و سیاسی ارائه داد یا خیر؟

روش تحقیق حاضر بر اساس روش توصیفی- تحلیلی و انتقادی می­باشد که با استفاده از کتاب‌ها، آرا، مقالات و اسناد نوشتاری در کتابخانه و نرم افزار­های علمی، به بیان مطالب و نقد وبررسی در زمینه محکومیت توهین در فقه اسلامی و اسناد بین‌الملل پرداخته‌ایم.

این رساله درسه بخش تنظیم شده است و بخش اول آن از دو فصل تشکیل شده است که در فصل اول و دوم کلیاتی پیرامون تعاریف و تاریخچه توهین به ادیان در فقه اسلامی و سطح بین‌الملل مطرح شده است.

در بخش دوم به موضوع توهین به ادیان در نظام حقوقی اسلام پرداخته­ایم که خود از دو فصل تشکیل شده است. درفصل اول، جایگاه توهین به ادیان در مذهب شیعه مطرح شده و در فصل دوم جایگاه توهین به ادیان در سایر مذاهب اسلامی مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است. به مباحثی چون مبانی جرم انگاری توهین به ادیان، نظر فقها و متکلمین شیعه و مجازات توهین به ادیان و همچنین بررسی قاعده فقهی حرمت اهانت به محترمات نیز در قالب گفتارهایی پرداخته شده است.

در بخش سوم بررسی توهین به ادیان در اسناد بین‌الملل مطرح شده که در قالب سه فصل به آن پرداخته شده است: در فصل اول بررسی توهین به ادیان در اسناد بین‌الملل حقوق بشری را مطرح نموده و در فصل دوم به بررسی توهین به ادیان در سایر اسناد موضوعه جهانی پرداخته‌ایم و بالاخره در فصل سوم این بخش راهکارها و راهبردهای جلوگیری از توهین به ادیان در اسناد بین‌الملل را مورد بررسی قرار دادیم. اسناد حقوق بشری چون منشور ملل متحد، اعلامیه حقوق بشر و میثاقین1966 و همچنین سایر قوانین موضوعه جهانی در محکومیت توهین به ادیان اشاره شده است. نقاط قوت و ضعف این اسناد و محدودیت ذاتی آزادی بیان در قالب دو گفتار در فصل آخر مورد بحث و تحقیق واقع شده است.

این کتاب حاصل تلاش جناب آقای‌هادی افشانی است که در مقطع سطح سه حوزوی(کارشناسی ارشد) و در اردیبهشت 1395ش. از پایان نامه خویش دفاع کردند و اینجانب به عنوان استاد این اثر، با ایشان همکاری داشتم. پس از تأیید این نوشتار از سوی ناشر محترم، بار دیگر ویرایش و اصلاحات لازم صورت گرفت. بدیهی است کار بشری خالی از نقص و عیب نیست. از اساتید، دانشجویان و اهل فضل ممنون می‌شوم، چنان چه نظرات اصلاحی و تکمیلی خود را به آدرس ایمیل اینجانب ارسال نمایند تا در چاپ‌های بعدی مورد توجه قرار گیرد.