اهداء جنین و قالب حقوقی آن

اهداء جنین، شکل نوین و موفقی از درمان ناباروری است که برای گروهی از زوج‌ها که پیش ازاین تصور می‌شد، هرگز نمی‌توانند صاحب فرزند شوند، امید به ارمغان ‌آورد. این روش معمولا هزینه و عوارض پزشکی کمتری نسبت به روش‌های لقاح آزمایشگاهی دارد و یکی از مهم‏ترین دستاوردهای قرن اخیر محسوب می‌شود. این روش  با توجه به این که جنین نه ماه در رحم زن باردار است، از لحاظ عاطفی احساس بیشتری به وجود می‌آورد.

امروزه تشکیل جنین در آزمایشگاه، انتقال جنین به رحم زن ثالث و اهداء جنین به یاری پیشرفت‏های شگرف علم پزشکی امکان پذیر شده است. تولد کودک که قسمتی از راه پیدایش خود را در خارج از مسیر طبیعی پیموده است، ترکیب اسپرم با تخمک در خارج از رحم، پرورش آن تا مدت معینی در داخل لوله آزمایش و انتقال آن به رحم زن ثالث، استفاده از جنین‏های اهدایی به زوجین نابارور و... امری ممکن و شدنی است. این یکی از روش‏های تقریباً متداول باروری در جهان است که راه‏گشای مشکلی دیرینه در روابط زوجین نابارور است. از مزیت‏های اهداء جنین می‏توان به این موارد اشاره کرد:

   ۱-  جلوگیری از طلاق‏های ناخواسته و ازدواج‏های مکرر.

   ۲-  راه‏حلی مناسب برای خانواده‏هایی که دارای کودک ناهنجار و یا دچار مشکلات ژنتیکی هستند.

   ۳-  سازگاری با فرهنگ مردم کشورمان.

   4 - به علت عدم اطلاع دیگران، فرزند حاصل دچار مشکل نمی‏شود.

اهداء جنین انسان، اولین بار در سال 1983م در کالیفرنیا انجام شد؛ طی آن «تراونسن»[1] و همکارانش اسپرم اهداء شده را در آزمایشگاه با تخمک تلقیح نموده و جنین حاصل را به رحم متقاضـی انتقال دادند. سپس این روش در سراسر جهان به سرعت جایگاه خود را پیدا کرد به طوری که تا کنون حدود 20 هزار کودک با این روش در دنیا متولد شده‏اند.

اهداء جنین در دو حالت انجام می‌گیرد:

1. در مواردی که مشکل ناباروری مربوط به مرد است؛ به نحوی که مرد قادر به تولید اسپرم نبوده و به علت ممنوعیت اهداء اسپرم، ناگزیر باید از اهداء جنین استفاده کند.


2. در زوج‌هایی که بنا به هر دلیل، روش‌های درمان ناباروری در آن‏ها موفق نبوده است، اما زن می‌تواند یک جنین اهدایی را در رحم خود پرورش دهد. مثلا از نظر سنی، ارگان‌های نگهداری جنین و غیره مشکلی نداشته باشد.

در این روش زوجین بیمار، از جنین حاصل از اسپرم و تخمک زن و مرد دیگر - اعم از اینکه بین آن دو رابطه زوجیت باشد یا نه - استفاده می‏کنند. این سلول‏ها در محیط آزمایشگاه، در مجاورت یکدیگر قرار داده می‌شوند تا پس از لقاح و تقسیمات اولیه و حداکثر تا چهار روز از زمان لقاح، جنین اهدایی به رحم زوجه منتقل می‌گردد. نام اختصاری این روش «I.V.F»[2] یعنی باروری در لوله آزمایشگاه است. به دلیل مزیت‏هایی که ذکر شد، افراد و حتی مسلمانان زیادی در جهان به سراغ این روش رفته‏اند. لذا ارزیابی و تحلیل این مساله با قواعد حاکم بر دین مبین اسلام و فقه شیعه امری لازم به حساب می‏آید.

لزوم پاسخ صریح و مستدل فقه شیعه به این امر، غیر قابل بحث است. لذا باید در گام نخست، عنوان اهداء جنین را به صورت کامل تشریح کرد؛ مباحثی از قبیل اهداء اسپرم، تخمک و... را لحاظ کرد. در مرحله بعد، باید حکم جواز یا حرمت آن مورد بررسی قرار گیرد و ادله آن از کتاب و سنت برداشت شود. بحث قالب عقد یا غیر عقد بودن اهداء جنین نیز عنوانی است که در آخرین فصل به آن پرداخته می‏شود.

البته دغدغه‏های ناشی از این امر نباید مورد غفلت قرار گیرد که خلاصه آن بدین شرح است که کودک به دست آمده باید ملحق به اهداء گیرنده شود؛ و الا نگرانی‏های اهداء گیرنده هم‏چنان باقی است. لذا عمق مساله در این است که اهداء جنین برای استحکام بنیان خانواده اهداء گیرنده است؛ حال آن که جنین و نطفه ظاهرا به شخص اهداء شونده ملحق می‏‏شود. تبیین این مساله برای احکام بعد از تولد بسیار لازم است که البته مورد بررسی نوشته حاضر نخواهد بود.

بیان این نکته، ضروری است که در جوامع غربی، پیش از شیوع بیماری ایدز، انجام تلقیح مصنوعی، اهداء جنین و شیوه‏های مشابه یکی از روش‌های متداول باروری زنان مجرد و حتی هم‌جنس بازان بوده است.

نوشتار پیش روی شما، درصدد انطباق و سازگاری مساله «اهداء جنین» با قواعد حاکم بر اسلام ناب محمدی صلی الله علیه وآله وسلم که همان تشیع است؛ می‏باشد.