حق دادرسی منصفانه در شرایط اضطراری

پیشگفتار 11

بخش اول:قواعد دادرسی منصفانه و شرایط اضطراری 13

فصل اوّل: قواعد دادرسی منصفانه 16
مبحث اوّل: حق بر دادرسی منصفانه در اسناد بین المللی، منطقه ای و داخلی 19
گفتار اوّل: دادرسی منصفانه در اسناد بین المللی 19
الف - دادرسی منصفانه در اسناد جهانی 21
1 - دادرسی منصفانه در اعلامیه جهانی حقوق بشر 21
2 - دادرسی منصفانه در میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی 22
3- دادرسی منصفانه در اسناد حقوق بین المللی بشردوستانه 24
4-دادرسی منصفانه در سایر اسناد بین‌المللی 26
ب- دادرسی منصفانه در اسناد منطقه‌ای 26
1- دادرسی منصفانه در کنوانسیون اروپایی حقوق بشر 27
2- دادرسی منصفانه در کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر 28
3 - دادرسی منصفانه در منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها 29
4- دادرسی منصفانه در اعلامیه اسلامی حقوق بشر 30
گفتار دوّم: دادرسی منصفانه در حقوق داخلی 31
الف – حق برخورداری از حقوق مساوی در برابر قانون و دادگاه‌ها 32
ب- حق رسیدگی علنی و منصفانه در دادگاه صالح، مستقل و بی طرف 33
ج- حق ممانعت از دستگیری خودسرانه 37
د – حق برخورداری از وکیل انتخابی و دسترسی به وی 37
مبحث دوّم : اصول راهبردی و تضمینات دادرسی منصفانه 39
گفتار اول : اصول راهبردی دادرسی منصفانه 39
الف- اصل برائت 40
ب – اصول دسترسی به دادگاه 41
1 - اصل علنی بودن رسیدگی 41
2- اصل تساوی در برابر قانون و دادگاه‌ها 43
3- اصل استقلال و بی‌طرفی دادگاه 44
ج – اصل دادرسی غیر بوروکراتیک 45
د- اصول ناظر به اجرای کامل دادرسی منصفانه 45
1- اصل قانونی بودن و صالح بودن دادگاه 46
2 – اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها 46
3- اصل منع محاکمه و مجازات مجدد 47
4- حق تجدید نظر 48
گفتار دوّم : تضمینات دادرسی منصفانه 49
الف- تضمین‌های ناظر بر اصل برائت 50
1- تضمینات اولیه (محوری) 50
1-1- حق اطلاع فوری و دقیق از ماهیت و دلایل اتهام 51
2-1- حق سکوت واعلام آن 51
3-1- ممنوعیت عطف بما سبق شدن قوانین جزایی 53
2- تضمینات مربوط به تحصیل دلیل 53
ب- تضمینات اصل دسترسی به دادگاه 56
1- حق حضور فوری و محاکمه در دادگاه صلاحیت دار 56
2- حق رسیدگی بدون تأخیر غیر موجّه و در مدت زمان معقول 58
3- حق انتخاب و برخورداری از وکیل قانونی 58
4- حق داشتن وقت و تسهیلات کافی برای دفاع 59
5- حق احضار و سؤال از شهود 59
6- حق بهره‌مندی رایگان از خدمات مترجم 60
7- حق برخورداری از دادرسی علنی 61
ج – تضمینات اصل دادرسی غیر بوروکراتیک 63
فصل دوّم: شرایط اضطراری 64
مبحث اول : ماهیت شرایط اضطراری 67
گفتار اول : وجود شرایط اضطراری 68
گفتار دوّم : اصول حاکم بر شرایط اضطراری 72
الف : اصول حاکم بر تهدید علیه حیات ملت 73
1 – استثنایی بودن تهدید 73
2- غیر ارادی و واقعی بودن تهدید 75
ب : اصول حاکم بر واکنش دولت عامل 77
1 – قانونمند بودن واکنش دولت 77
2 - ضروری و موقّت بودن واکنش دولت 78
مبحث دوّم : مصادیق شرایط اضطراری 80
گفتار اول : مخاصمات بین المللی 80
الف - جنگ 80
ب – دفاع مشروع 85
گفتار دوّم: وضعیت های اضطراری داخلی 86
الف - مخاصمات مسلّحانه داخلی 87
ب – شورش و ناآرامی 95
ج - وضعیت تهدید علیه امنیّت ملی یک کشور 98
د – مبارزه مسلحانه با تروریسم 101
گفتار سوم : مخاصمات مسلّحانه ترکیبی 110
الف- بین‌المللی شدن مخاصمات داخلی به درخواست گروه شورشی 110
ب - بین‌المللی شدن مخاصمات داخلی به درخواست مقامات رسمی 112
1- مهمترین مداخلات پیش از منشور ملل متحد 112
2- مداخله کشورهای خارجی از منشور ملل متحد تا خاتمه جنگ سرد 112
3 - مداخله کشورهای خارجی پس از جنگ سرد 114
ج - مداخله شورای امنیّت سازمان ملل متحد : 116
د – تسری حقوق بشر دوستانه به مخاصمات مسلّحانه ترکیبی 119

بخش دوم: عدول از قواعد دادرسی منصفانه در شرایط اضطراری 121

فصل اول : معیارهای معتبر عدول از دادرسی منصفانه 124
مبحث اول: معیارهای ماهوی عدول از دادرسی منصفانه 125
گفتار اول: وجود وضعیت اضطراری (معیار استثنایی بودن وضعیت) 126
گفتار دوم : اصل ضرورت و تناسب 132
گفتار سوم : اصل عدم تناقض 134
الف- تاریخچه تدوین اصل عدم تناقض 134
ب – رعایت اصل عدم تناقض 135
مبحث دوّم : معیارهای شکلی 137
گفتار اول : اصل اطلاع رسانی رسمی (اصل علنی بودن) 138
گفتار دوم : اصل عدم تبعیض 139
گفتار سوم : شرایط دادرسی 141
الف - اعلام رسمی حالت اضطراری 141
ب - اعلام موارد انصراف از دادرسی منصفانه 142
ج - دلایل انصراف از دادرسی منصفانه 143
د - دوره معقول 144
فصل دوّم : استانداردهای غیر قابل عدول از دادرسی منصفانه 145
مبحث اول : استانداردهای قراردادی 150
گفتار اول : استانداردهای شکلی 150
الف - خصوصیات دادگاه 150
1 – بی طرفی دادگاه 150
1-1- مفهوم بی طرفی 151
2-1- مفهوم بی طرفی در اسناد بین‌المللی 152
3-1- بی طرفی در سیستم قضایی ایران 154
4-1- غیر قابل عدول بودن بی طرفی و استقلال قضایی 155
2 – استقلال قضایی 157
1-2- مفهوم استقلال قضایی 157
2-2- استقلال قضایی در اسناد بین‌المللی 158
3-2- استقلال قضایی در قوانین ایران 158
4-2- اقسام استقلال قضایی 160
3 - قانونی بودن دادگاه 161
ب - آیین دادرسی 165
1 - علنی بودن دادرسی (علنی بودن آخرین تصمیم دادگاه) 165
2 - آگاهی یافتن سریع از اتهامات 167
3 - حضوری بودن محاکمه 168
4 - معاضدت قضائی و ارتباط بین متّهم و وکیل مدافع وی 169
5- کلیه وسایل و حقوق ضروری دفاعی و حق بازجویی از شهود 172
6 - فرض برائت 175
7 – حق اجتناب از شهادت علیه خود یا اقرار به گناه 176
8 - رعایت سرعت لازم در روند دادرسی (بازداشت اداری و دادرسی منصفانه ) 177
9 – حق بهره مندی از مترجم 179
10 - حق پژوهش خواهی و آگاهی از محدودیت‌های زمانی 180
11 - منع شکنجه و سایر رفتار یا مجازات بی‌رحمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز 181
گفتار دوّم : استانداردهای ماهوی غیر قابل عدول از دادرسی منصفانه 182
الف - حقوق لازم‌الاجرا 182
1- اصل قانونی بودن جرایم و مجازات و عطف بماسبق نشدن قوانین کیفری 182
2 - منع تعقیب و مجازات مجدد 184
ب – جبران خسارت و اطلاع از محدودیت های زمانی 186
مبحث دوّم : استانداردهای غیر قراردادی 188
گفتار اول: قواعد عرفی حقوق بین المللی بشر 190
الف – اعلامیه جهانی حقوق بشر 191
ب- ظهور قواعد جدید حقوق عرفی (حقوق نرم) 195
ج- سایر قواعد و استانداردهای عرفی بین‌المللی 197
1 – قواعد حداقل استاندارد در رفتار با زندانیان 198
2 – اصول ملل متحد برای حمایت از همه اشخاص تحت هرگونه اشکال بازداشت یا حبس 199
3- اصول بنیادین نقش وکلا 200
4- اصول بنیادی ملل متحد راجع به استقلال قضایی 201
5- اصول راهبردی ناظر بر نقش دادستان‌ها 202
گفتار دوّم : استانداردهای عرفی مربوط به حقوق بین المللی بشر دوستانه 203
الف – قواعد حقوق بشری 204
ب– رویّه کمیته بین‌المللی صلیب سرخ 206
ج – قواعد عرفی مخاصمات داخلی 207
1- اعلامیه‌های انستیتوی بین‌المللی حقوق بشر دوستانه 208
2-استانداردهای حداقل حقوق بشر دوستانه در وضعیت اضطراری (اصول پاریس). 209
3-اصول سیراکیوز 211
گفتار سوم : قواعد ناشی از رویّه قضایی بین‌الملل 213
الف – حمایت بین‌المللی از حقوق بنیادین بشر 214
ب – ممنوعیت سلب آزادی غیرقانونی افراد و حق حمایت دیپلماتیک 215
ج – ضرورت رعایت ملاحظات اولیه انسانی 215

نتیجه گیری و پیشنهادات 217

فهرست منابع 235