جرم شناسی «با رویکرد جامعه شناختی»

پیشگیری از جرم همواره یکی از مباحث عمده و مهم در زمینه حقوق کیفری بوده و در نظام حقوقی کشورمان نیز شاهد این توجه ویژه بوده­ایم. به طوری که طبق بند 5 اصل 156 قانون اساسی یکی از وظایف اصلی قوه قضائیه «اقدام مناسب برای پیشگیری از وقوع جرم...» تعریف شده است. پیشگیری از جرم می‌تواند ماهیتی کیفری و یا ماهیتی غیرکیفری داشته باشد. اما امروزه با توجه به اهمیت راهکارها و شیوه­های اجتماعی و فرهنگی، توجه به رویکرد غیر کیفری پیشگیری، اهمیتی روزافزون یافته است. چراکه می‌توان با شناخت عوامل مختلف فرهنگی، راهکارهای مناسبی نیز برای پیشگیری از وقوع بزهکاری­ها و ناهنجاری­ها در نظر گرفت و این از تبعات حقوقی و جزایی و اجتماعی جرائم در جامعه می­کاهد. این رویکرد، به‌طور عام، توجه به شاخه‌ای تحت عنوان«جرم شناختی» را در میان کارشناسان و متخصصان امر جرم و جزا گسترش داده که مبنای آن مطالعه و بررسی علل فرهنگی یا عامل شناختی جرم است.

جرم‌شناسی فرهنگی شاخه­ای عام و مادر است که می­تواند نظریات مختلف و پراکنده جرم­شناسی را حول محور فرهنگ در هر جامعه را در برداشته باشد. چنان­که هر جا نظریه‌ای  مربوط به خرده‌فرهنگ، تعارض فرهنگ­ها، فرهنگ­های ناشی از همزیستی اجباری، مهاجرت، شهرنشینی و ... مطرح می‌شود، می‌توان یک عامل فرهنگی را به‌عنوان زمینه‌ساز انحراف شناسایی نمود. یکی از حوزه‌هایی که در این زمینه جای بررسی و مطالعه ویژه دارد، موضوع «سبک زندگی» است. سبک زندگی، بر وجود روش­های متفاوت زندگی تأکید داشته و مقایسه و شناخت و تحلیل «شیوه‌های گوناگون زندگی» در میان گروه­های مختلف جامعه را نشان می‌دهد. ازاین‌رو سبک زندگی بر تمام مسائل زیستی یک فرد مثل خانواده، سبک ازدواج، نوع مسکن، مدل لباس، الگوی مصرف، نوع خوراک، تفریحات و نحوه گذران اوقات فراغت، کسب‌وکار، رفتار حرفه­ای در محل کار، دانشگاه و مدرسه، رفتار در فعالیت‌های سیاسی، ورزشی و رسانه­ای اطلاق می­شود و بر نوع رفتار شخص با دیگران تأکید دارد. ازاین‌رو به نظر می‌رسد بهره­گیری از نظریه سبک زندگی می‌تواند دستاوردهایی برای مطالعات جرم شناختی و دستیابی بهروش‌های پیشگیرانه جرم داشته باشد. سبک زندگی، شیوهای نسبتاً ثابت است که فرد اهداف خود را به‌وسیله آن پی می‌گیرد. این شیوه­ها، حاصل زندگی دوره­های مختلف زندگی فرد است.

به عبارتی سبک زندگی بر ماهیت و محتوای خاص تعاملات و کنش­های اشخاص در هر جامعه دلالت دارد و مبین اغراض، نیات، معانی و تفاسیر فرد در جریان عمل روزمره وزندگی روزانه است. اما این مفهوم، بیانگر ابعاد خانوادگی و اجتماعی زندگی جمعی در یک جامعه نیز هست و از این منظر می­توان هویت اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی یک جامعه را منشأ و زمینه شکل‌گیری سبک زندگی دانست. بنابراین امروزه سبک زندگی به شاخصی برای ارزیابی کیفیت حیات ذهنی و عینی افراد، خانواده‌ها، طبقات اجتماعی و جوامع تبدیل‌شده ازاین‌رو می‌توان آن را برای تحلیل و بررسی این ابعاد در جوامع مختلف به کار گرفت. بنابراین کتاب حاضر پس از مرور تحولات نظرى و تنوعات گفتمانى در نگاه به جرائم، به شرح و تحلیل سنت جرم­ شناختی و ظرفیت­ها و چالش­هاى آن در بررسى مسائل خرده­فرهنگى و سبک زندگى مى­پردازد. استدلال آن براین است که جرم­ شناختی فرهنگی امکان مناسبى را براى بازنگرى در مرزبندى­هاى فرهنگ و جرم، فراهم ساخته و با دورى جستن از برخى کلیشه‌سازی‌ها، به فهم و شناخت بهترى از مسائل و درنتیجه سیاست‌گذاری بهتر براى آن­ها منتهى مى­شود.