حقوق محیط زیست و شرکت های چند ملیتی

یکی از چالش‌های مهم امروزه، مشکلات ناشی از تعامل نادرست انسان با طبیعت است که منجر به از بین رفتن تعادل زیست محیطی شده است. حفاظت از محیط‌زیست به عنوان میراث مشترک بشریت، امروزه اهمیت فراوانی یافته است. از یک طرف، باید تأکید بیشتری به، بررسی روند فعالیت‌های صنعتی مخرب محیط‌زیست توسط بشر و ضرورت توجه هرچه بیشتر حقوق بین‌الملل محیط‌زیست و پیوند آن با توسعه پایدار، داشت که در اسناد بین‌المللی و قوانین داخلی بسیاری از کشورهای دنیا مطرح شده است و از طرفی دیگر حقوق بین‌الملل بشر هم حق دسترسی به محیط‌زیست سالم را به کشورها تحمیل نموده است. این در حالی است که امروزه حدود 80 درصد سرمایه‌گذاری بین‌المللی توسط شرکت‌های چندملیتی انجام می‌شود و حقوق بین‌الملل سرمایه‌گذاری، حقوق بین‌الملل حاکم بر فعالیت‌های این شرکت‌ها را نیز شامل می‌شود، لذا موضوع این کتاب در چارچوب و زیرمجموعه بحث «حقوق تجارت بین‌الملل» و «حقوق بین‌الملل محیط‌زیست» قرار می‌گیرد. آن چه بیشتر در چارچوب هدف توسعه اقتصادی بویژه کشورهای در حال توسعه، قرار می‌گیرد، مسئولیت‌های این شرکت‌هاست. در زیرمجموعه مسئولیت‌های این شرکت‌ها، شاید مسئولیت زیست محیطی شرکت‌های چندملیتی موضوع چندان جدیدی نباشد، ولیکن در سال‌های اخیر، شاهد سهل‌انگاری‌های بسیاری از طرف بعضی از شرکت‌های چندملیتی بوده‌ایم که منجر به فجایع عمده زیست محیطی از جمله نشت نفت در اثر فعالیت‌های این شرکت‌ها و... گردیده است ومنجر به ایجاد پرسش‌هایی در زمینه مسئولیت بین‌المللی چندملیتی‌ها در قبال صدمات شدید به محیط‌زیست شده است.

در این زمینه، مشکلات فراوانی از جمله عدم شفافیت موضوع مسئولیت زیست محیطی شرکت‌های چندملیتی، مشخص نبودن حدود و حیطه آن و نیز مشخص نبودن انتظارات از حقوق‌دانان نیز وجود دارد و همچنین چگونگی و میزان تأثیر حقوق بر شفافیت و مسئولیت پذیری هر چه بیشتر شرکت‌ها و نیز تأثیر بالقوه «مسئولیت زیست محیطی شرکت‌ها» به عنوان یک جنبش اجتماعی، بر نظام حقوقی، موضوع‌های مهم و نسبتاً جدیدی هستند که لازم است مورد توجه حقوق‌دان‌ها و متخصصین قرار بگیرد.

ظرفیت تعهدات مستقیم حقوق زیست محیطی برای قاعده‌مندسازی فعالیت‌های شرکت چندملیتی، از حیث نظری تا حدی قابل قبول است ولی چگونگی تعمیم قواعد حقوقی زیست محیطی به این شرکت‌ها، جای ابهام دارد. به عبارت دیگر مسئله اساسی، این است که ماهیت تعهدات ناشی از قواعد زیست محیطی برای چندملیتی‌ها چیست یا رژیم مسئولیت زیست محیطی این شرکت‌ها چگونه باید تنظیم شود؟ آیا می‌توان مسئولیت شرکت‌های چندملیتی در حوزه الزامات زیست محیطی را به دولت متبوع منتسب کرد؟ آیا مسئولیت شرکت فرعی قابل انتساب به شرکت مادر است؟ در اسناد بین‌المللی، چه الزاماتی در قلمرو محیط‌زیست در نظر گرفته شده است؟ آیا این اسناد به لحاظ حقوقی الزام‌آور و دارای ضمانت اجرا هستند؟ در پاسخ به این پرسش‌ها، سعی شده است با بررسی اسناد، کتب، مقالات، رویه قضایی اصول کلی حقوق بین‌الملل اقتصادی و حقوق بین‌الملل محیط‌زیست، حقوق تجارت بین‌الملل و حقوق بین‌الملل سرمایه‌گذاری، وظایف و مسئولیت‌های زیست محیطی این شرکت‌ها را شناسایی و در قالب‌های حقوقی و الزام‌آور در آورد.