فن آوری هسته ای و حفاظت از محیط زیست در پرتو حقوق بشر

فن‌آوری هسته‌ای، جزء فن‌آوریهای پیشرفته و برتر در عصر کنونی محسوب می‌شود، امروزه نقش این علوم در گسترش دانش بشری، تسلط بر طبیعت و تامین رفاه و پیشرفت زندگی بشر، غیرقابل تردید می‌باشد. در طول نیم قرن گذشته این فن‌آوری در نتیجه تلاش پیگیر پژوهشگران، نقش مهمی در رشد صنعت، کشاورزی و پزشکی ایفا نموده است.

استفاده از رادیو ایزوتوپها در تشخیص و درمان بیماریها، به کارگیری فن‌آوری هسته‌ای در تولید برق و تولید مواد با خواص ویژه و همچنین تولید گونه‌های مقاوم محصولات کشاورزی نسبت به آفات و کم آبی، تنها شماری از استفاده‌های گوناگون این علم می‌باشد.

باید توجه داشت که با بررسی و  مطالعه استفاده از سوختهای فسیلی بخصوص نفت و تاثیرات سوء آن بر محیط زیست بشر و جنبه‌های مثبت جایگزینی انرژی هسته‌ای بر محیط زیست و اینکه نفت به عنوان منبع انرژی و ماده اولیه تولید هزاران کالای مورد نیاز انسان دارای منابع محدودی در سطح جهان می‌باشد. بنابراین محور برنامه‌ریزی اقتصادی کشورهای توسعه یافته، استفاده صحیح و بهینه از نفت خام و روی آوردن به سایر منابع انرژی هسته‌ای است.

آنچه مسلم است در آینده قدرت اقتصادی در دست دولتهایی خواهد بود که منابع انرژی را در اختیار داشته باشند. به جز در برخی از کشورهای توسعه یافته، در اکثر کشورها، برق مورد نیاز جهان با استفاده از سوختهای فسیلی تأمین می‌شود، رشد جمعیت، افزایش تقاضا برای انرژی، خصوصا برق و همچنین ملاحظات زیست محیطی سبب می‌شود که به ویژه کشورهایی که دارای منابع فسیلی نمی‌باشند، استفاده از انرژی هسته‌ای بر آنها ضرورتی انسانی داشته باشد.

شایان ذکر است که توسعه پایدار نیازمند توجه لازم به علوم و فنون پیشرفته هسته‌ای، از جمله کاربردهای مختلف و صلح‌آمیز آنها در زمینه‌های مختلف با رعایت استانداردهای لازم جهت حفظ سلامت محیط زیست بشر می‌باشد.

به دنبال پیشرفت بشر در زمینه‌های علمی و دستیابی به فن‌آوری هسته‌ای، نگرانیهای جدیدی پیرامون مساله حمایت از محیط زیست در برابر آلودگی‌های هسته‌ای بوجود آمده است.

این فن‌آوری به موازات مزایا و فواید خود، خطرات بسیار جدی برای محیط زیست بشر به همراه آورده است. انفجار تأسیسات هسته‌ای، معضلات ناشی از زباله‌های هسته‌ای، آزمایشات هسته‌ای و بکارگیری سلاحهای هسته‌ای، نشت و انتشار مواد پرتوزا و غیره از جمله این خطرات است که همواره سلامت محیط زیست جامعه بشری را تهدید می‌کند. با توجه به اینکه آثار مخرب گسترده و دراز مدت این گونه آلودگی با اصول بنیادین حقوق بین‌الملل مغایرت دارد لذا نظارت بین‌المللی و وضع قوانینی کارآمد در این خصوص ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد.

تاریخچه استفاده از این انرژی به جنگ دوم جهانی بازمی‌گردد. بکارگیری سلاح اتمی در این جنگ توسط امریکا، بسیاری از دانشمندان، حقوقدانان و دولتها را بر آن داشت تا به منظور قاعده‌مند کردن این نوع فعالیتها و اجتناب از آلودگی محیط زیست بشر دست به کوشش بزنند.

به موازات آن مجمع عمومی سازمان ملل متحد در اولین قطعنامه خود در 24 ژانویه 1946 در کمتر از شش ماه از تاریخ فروریختن بمبهای اتمی بر شهرهای هیروشیما و ناکازاکی، کمیسیونی به نام انرژی اتمی تأسیس کرد که وظیفه آن نظارت بر استفاده صلح‌آمیز از انرژی اتمی و گزارش به شورای امنیت در خصوص حذف سلاح اتمی از زرادخانه‌های دولتها بود. پس از آن تلاش‌های جامعه جهانی برای تدوین و توسعه حقوق بین‌الملل محیط زیست با برگزاری کنفرانس ملل متحد برای محیط زیست در سال 1972 آغاز و طی آن اعلامیه استکهلم به تصویب رسید و اعلام نمود که انسان و محیط زیست او باید از اثرات تسلیحات هسته‌ای مصون نگاه داشته شود و از دولتها خواست تا در کوتاهترین زمان ممکن، درباره حذف و نابودی کامل تسلیحات مزبور توافق نمایند.

با وقوع حادثه چرنوبیل مشخص گردید که خطرات ناشی از فعالیت‌های هسته‌ای همیشه حتی در زمان صلح نیز ممکن است حادث گردد و برای جلوگیری از این خطرات اقدامات جدی‌تری لازم است. همچنین این حادثه نشان داد که حتی پخش مقادیری کم از رادیواکتیو، با توجه به سهولت انتشار آن، می‌تواند به راحتی موجبات آلودگی بسیاری از کشورها را فراهم آورد. پس از وقوع این حادثه، وضع قوانینی در خصوص کنترل این قبیل حوادث که سالهای زیاد در دستور کار آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار داشت به طور ناگهانی امکان‌پذیر گردید و به موازات آن دو کنوانسیون در زمینه کمک‌رسانی و اطلاع‌رسانی در خصوص حوادث هسته‌ای منعقد گردید.

امروزه محیط زیست همانند توسعه یکی از مهمترین بخش‌های حقوق همبستگی بین‌المللی محسوب می‌شود. و در چارچوب مسائل حقوق بشر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

حق بر محیط زیست سالم به عنوان یکی از اقلام حقوق بشر از حقوق بنیادین انسانها محسوب می‌شود. توسعه پایدار و داشتن محیط زیست سالم نیازمند توجه لازم به علوم و فنون و پیشرفت‌های تکنولوژی هسته‌ای و از جمله کاربردهای مختلف و مسالمت‌آمیز آنها و جایگزینی مناسب آنها به جای سوخت‌های فسیلی می‌باشد.

باید خاطرنشان ساخت که ارتباط بین فن‌آوری هسته‌ای و حق بر داشتن محیط زیست سالم را در این کتاب از دو بٌعد کاملا متفاوت مثبت و منفی بررسی خواهیم نمود.

در بٌعد منفی استفاده از فن‌آوری هسته‌ای در قالب سلاحهای هسته‌ای و تاثیرات منفی و غیرقابل انکار آن بر محیط زیست بشر، بررسی معاهدات مختلف در این راستا، بررسی دیدگاه‌های سازمان ملل متحد و سایر سازمانهای بین‌المللی مرتبط و قطعنامه‌های صادره از این سازمانها، عملکردهای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و بررسی حوادث و اتفاقاتی که در طول تاریخ در جامعه بشری صورت گرفته و حق داشتن محیط زیستی سالم را از بشر و نسلهای آینده گرفته است.

از سویی دیگر بٌعد مثبت فن‌آوری هسته‌ای و استفاده‌های صحیح از این تکنولوژی و تاثیرات آن بر محیط زیست بشر، که در معاهده NPT تحت عنوان استفاده‌های صلح‌آمیز تکنولوژی هسته‌ای مطرح شده است. نقش این تکنولوژی در گسترش دانش بشری، تسلط بر طبیعت و تأمین رفاه و پیشرفت زندگی بشری غیرقابل تردیده بوده است و اینکه استفاده از این فن‌آوری‌ به صورت صحیح به درستی از محورهای اصلی توسعه پایدار و از عوامل مهم اقتدار یک کشور به شمار می‌رود.

حق بر محیط زیست سالم به عنوان یکی از اقلام حقوق بشر، از حقوق بنیادین انسانها محسوب می‌شود. توسعه پایدار و داشتن محیط زیست سالم نیازمند توجه لازم به علوم و فنون و پیشرفت‌های هسته‌ای و از جمله کاربردهای مختلف و مسالمت‌آمیز آنها و جایگزینی مناسب این تکنولوژی به جای روشهای سنتی و سوختهای فسیلی در قالب استانداردها و مقررات و موازین حقوقی ایجاد شده در این راستا می‌باشد. متن این کتاب نگاهی دارد بر فعالیتهای انجام شده توسط جامعه بین‌المللی و سازمانهای بین‌المللی در چگونگی کاربرد انرژی هسته‌ای.